Zoetermeer: Van Veenland tot Bruisende Stad

Zoetermeer, een naam die vandaag de dag synoniem staat voor een moderne, groene stad in het hart van de Randstad, draagt een geschiedenis met zich mee die duizenden jaren teruggaat. Hoewel de naam 'Zoetermeer' zelf pas later in de annalen verscheen, was het gebied al lang vóór de eerste schriftelijke vermeldingen bewoond en gevormd door mens en natuur. Van prehistorische reuzen tot strategische groeikern, de ontwikkeling van Zoetermeer is een verhaal van veerkracht, innovatie en voortdurende transformatie.

De allereerste sporen van leven in het gebied van het huidige Zoetermeer zijn van een adembenemende ouderdom. Bij het winnen van zand voor de aanleg van nieuwe woonwijken, kwamen vanuit grote diepte botten naar boven die getuigen van een tijdperk lang vóór de menselijke bewoning. Denk aan mammoeten, oerossen en zelfs sabeltandtijgers die hier tienduizenden tot honderdduizenden jaren geleden rondliepen. Hoewel Romeinse scherven zijn gevonden, is er te weinig bewijs om te zeggen dat er in die tijd al een gevestigde nederzetting was. De echte start van menselijke bewoning, zoals we die nu kennen, ligt in de middeleeuwen, toen de basis werd gelegd voor het dorp dat we later als Zoetermeer zouden kennen.

De Oorsprong in de Middeleeuwen: Daliegaten en Botting

Het dorp Zoetermeer is meer dan duizend jaar oud. Deze ouderdom wordt onderstreept door archeologische vondsten, zoals de bewerkte houten paal die dateert uit het jaar 985, gevonden op de bodem van een zogenaamd daliegat. Deze gaten werden door boeren gegraven om klei te winnen, waarmee ze hun veenland vruchtbaarder maakten. Het bestaan van deze activiteiten en de vondst van de paal bewijzen onomstotelijk dat er rond die tijd al mensen in Zoetermeer woonden en actief waren.

Een andere aanwijzing voor de vroege stichting van Zoetermeer is de 'botting', een specifieke belasting die aan de graaf van Holland moest worden betaald. Alleen de oudste plaatsen in de provincie betaalden deze belasting, wat suggereert dat Zoetermeer in ieder geval vóór 1100 moet zijn gesticht. Het eerste schriftelijke bewijs van het bestaan van een dorp op de huidige locatie van Zoetermeer dateert echter uit 1269. Graaf Floris V schonk in dat jaar een deel van de belastingopbrengsten uit Zoetermeer weg als bruidsschat, wat de officiële status van de nederzetting bevestigde.

De Naam Zoetermeer en de Ontwikkeling van Zegwaart

De naam 'Zoetermeer' zelf is direct afgeleid van een groot zoetwatermeer dat midden in het Hollands-Utrechtse veengebied lag. Dit meer was via het water te bereiken vanaf de Rijn, wat waarschijnlijk leidde tot de vestiging van vissers en boeren aan de oevers. De eerste bewoning vond vermoedelijk plaats tussen de Leidsewallenwetering en de Broekweg, in het gebied dat nu bekend staat als de wijk De Leyens, destijds 'Langeland' genoemd. Op de hoek van de Zwaardslootseweg stond een klein kerkje, waarvan de locatie tot ver in de 18e eeuw bekendstond als het 'oude kerkhof'. De nederzetting werd simpelweg genoemd naar het zoetwatermeer waar het aan grensde: Zoetermeer.

Na de stichting van Zoetermeer ontstond in de nabijheid een tweede nederzetting: Zegwaart. Deze vestiging, gelegen ter plaatse van de huidige Zegwaartseweg, ontleende haar naam waarschijnlijk aan een 'zegge begroeide waard', een laaggelegen gebied waar veel mensen zich vestigden. In de 13e eeuw verplaatsten de woonkernen van zowel Langeland als Zegwaart zich geleidelijk naar de Dorpsstraat, wat de huidige historische kern van Zoetermeer vormt. Hoewel Zoetermeer en Zegwaart zelfstandige dorpen bleven, deelden ze wel één parochie. Door de eeuwen heen ontwikkelde Zoetermeer zich voorspoediger dan Zegwaart, dat relatief vaak te kampen had met branden en overstromingen. Uiteindelijk, op 1 mei 1935, werden beide gemeenten samengevoegd tot de huidige gemeente Zoetermeer.

Kasteel Palenstein: Een Ridderlijk Verleden

Rond 1380 liet ridder Willem van Egmond, ambachtsheer van Zegwaart, zijn kasteel 'Het Huis te Palenstein' bouwen in de Dorpsstraat. De naam van het kasteel verwees naar de honderden palen waarop de woontoren was gebouwd – palen die tijdens opgravingen in de jaren tachtig van de vorige eeuw zijn teruggevonden, samen met talloze gebruiksvoorwerpen uit de 14e tot 18e eeuw. Deze ridderhofstede werd in 1791 afgebroken en maakte plaats voor een fraai buitenhuis met een groot park. Dit buitenhuis zelf werd in de 20e eeuw gesloopt om ruimte te maken voor de voorlopers van de Brinkers margarinefabrieken, die tot voor kort een belangrijke industriële aanwezigheid in Zoetermeer vormden.

Veenwinning en Droogmakingen: De Transformatie van het Landschap

De bodem van Zoetermeer bestond in de middeleeuwen uit een metersdikke veenlaag. Dit veenland werd gebruikt voor akkerbouw en veeteelt. Het graven van slootjes voor waterafvoer leidde echter tot het inklinken van het veen, wat de wateroverlast juist vergrootte. In de 15e eeuw begon men met het droogmalen van het gebied met behulp van molens, waardoor het land tot op zekere hoogte droog bleef. Het gedroogde veen bleek echter een uitstekende brandstof te zijn: turf. Deze turf was zo in trek, met name bij Delftse bierbrouwers, dat rond 1500 werd overgegaan op 'slagturven'. Hierbij werd de volledige turflaag tot meters onder de waterspiegel opgebaggerd. Honderden hectaren veenland verdwenen letterlijk in het water, wat grote, gevaarlijke binnenzeeën creëerde. Pas in de 19e eeuw was al het land door grootschalige droogmakingen weer teruggewonnen.

Het Ontzet van Leiden en de Zoetermeerse Sluiproute

De Tachtigjarige Oorlog liet Zoetermeer niet ongemoeid. In september 1574, tijdens het Beleg van Leiden, werden op bevel van prins Willem van Oranje de Maasdijken doorgestoken, waardoor het gehele gebied tussen Maas en Rijn onder water kwam te staan. De watergeuzen, onder leiding van Boisot, voeren met platbodems richting Zoetermeer. Ten zuiden van Zoetermeer lag de eeuwenoude Landscheidingsdijk tussen Delfland en Rijnland, waar de Spanjaarden zich hadden verschanst. Na hevige schermutselingen werden de Spanjaarden door de geuzen verslagen, waarna de dijken werden doorgestoken en de geuzen verder konden varen door de Zoetermeerse polder.

Een volgend obstakel was de Voorweg in Zoetermeer, die door de Spanjaarden was bezet en te hoog was om onder water te lopen. De Zoetermeerder Wolfert Adriaanszoon wees de geuzen een cruciale sluiproute. Met een omtrekkende beweging bereikten zij het Zoetermeerse meer, vanwaaruit het een peulenschil was om Leiden te bereiken. De Spanjaarden boden geen weerstand meer, wat leidde tot het beroemde Ontzet van Leiden op 3 oktober, een gebeurtenis die nog jaarlijks wordt gevierd en een diepe impact had op de regio.

Grote Droogmakingen en de Geboorte van Polders

De vervening had grote waterplassen doen ontstaan, waaronder het Zoetermeerse meer, dat zo groot werd dat het een bedreiging vormde voor het omliggende land. De modderige veenoevers sloegen steeds verder weg. In 1614 ontstond het plan om het meer droog te malen, een methode die al succesvol was toegepast in Noord-Holland. Twee jaar later, in 1616, was de Zoetermeerse Meerpolder een feit. Deze polder vormde de basis voor de bekendheid van Zoetermeer als boterdorp en is door zijn omvang en opvallende ovale vorm nog steeds goed herkenbaar op oude kaarten.

In de 17e en 18e eeuw volgden meer grootschalige droogmakingen. In het rampjaar 1672 viel de Driemanspolder droog, een naam die nu een van de wijken van Zoetermeer draagt. De Binnenwegsepolder volgde in 1701, na aanzienlijke financiële en bestuurlijke strubbelingen, waarbij de rechten uiteindelijk werden verkocht aan de stad Rotterdam. Hierdoor was ruim een eeuw lang tweederde van het Zegwaartse grondgebied eigendom van Rotterdam. De Buitenwegsepolder, later bekend als de Palensteinsepolder, werd in 1763 drooggemalen, eveneens na financiële tekorten en de overdracht van grondrechten aan de heer Osy. De laatste grote droogmakingen vonden plaats rond 1770, toen de Buytenwegh en De Leyens (nu wijknamen) droog werden gepompt, wat leidde tot de 'Nieuw drooggemaakte polder'. Veel inwoners van Zoetermeer beseffen niet dat zij dankzij de inspanningen van hun 18e-eeuwse voorgangers nu met droge voeten ruim drie tot vier meter onder de zeespiegel kunnen wonen.

Religieuze Diversiteit en Maatschappelijke Spanningen

Zoetermeer kende al vroeg een opmerkelijke religieuze diversiteit. Vanaf 1685 bezocht een grote groep katholieken een schuurkerk aan de Voorweg. De Hervormden gebruikten de middeleeuwse kerk in de dorpskern, terwijl schuin daartegenover de Remonstranten sinds 1635 hun schuilkerk hadden. De Remonstrantse gemeente was tot aan haar opheffing in 1866 zelfs een van de grootste van Zuid-Holland. Ondanks voortdurend gekissebis over rechten en hindernissen, was er over het algemeen sprake van vreedzaam samenleven.

Dit veranderde echter in 1787, toen de patriottenbeweging tijdelijk werd teruggedrongen door de prinsgezinden. De gemoederen in Zoetermeer raakten zo verhit dat een Oranjegezinde menigte optrok naar het huis van de Remonstrantse emeritus predikant ds. Van den Bosch en hem beschuldigde van patriottisme. Na een angstige nacht en twee dagen schuilhouden, vluchtte de predikant voor de woedende menigte, viel in het water en verdronk. Zijn tragische dood en de macabere nasleep – zijn lijk bleef vijf dagen op de stoep liggen alvorens zonder kist te worden begraven – illustreren de maatschappelijke spanningen van die tijd.

In dezelfde periode werd de Hervormde kerk in de Dorpsstraat opnieuw gebouwd. De kerkmeesters kregen in 1785 toestemming om gedurende tien jaar belasting te heffen op diverse zaken, zoals bier, graan en zelfs bruiloften, om de nieuwbouw te financieren. De kerk kwam in 1787 gereed, waarbij de toren, die in 1642 al grotendeels was vernieuwd, behouden kon blijven.

De Komst van de Trein en Bedrijvigheid

De aanleg van de spoorlijn Den Haag – Utrecht in 1868 markeerde een nieuw tijdperk voor Zoetermeer. Met een klein stationnetje op de plek van het huidige station Zoetermeer Oost konden ook Zoetermeerders voortaan met de trein reizen. Hoewel het er aanvankelijk waarschijnlijk niet vreselijk druk was, zorgde deze treinverbinding voor een aanzienlijke toename van de bedrijvigheid in de dorpen. De tweede helft van de 19e eeuw zag de opkomst van belangrijke bedrijven in Zoetermeer, opgericht door heren als Van Well, Brinkers en Van der Hagen.

Van Well was de oprichter van de Spar, een supermarktketen die nu winkels heeft door heel Europa. Margarinefabrikant Brinkers, tot voor kort gevestigd in Zoetermeer, produceerde bekende merken zoals Leeuwenzegel, Wajang en Bak en Braad. Van der Hagen richtte Nutricia op, wiens producten miljoenen baby's hebben gevoed en wiens Chocomel ontelbare kinderen kennen. Nutricia is nog steeds in Zoetermeer gevestigd, wat de langdurige industriële erfenis van de stad benadrukt.

Daarnaast stond Zoetermeer in de jaren dertig van de 20e eeuw bekend als een 'boterdorp', met maar liefst vijftig 'boterboeren'. De beroemde Zoetermeerse boter, vaak geleverd in minipakjes roomboter onder de naam 'Zoetermeers Roem' door de firma Van der Spek, is tot op de dag van vandaag in veel kantines en lunchpakketten te vinden.

Zoetermeer tijdens de Oorlog

De Tweede Wereldoorlog bracht grote ontberingen met zich mee voor de inwoners van Zoetermeer. Vrijheidsbeperkingen, voedseldistributie en de vordering van goederen maakten het leven extreem moeilijk. Veel Zoetermeerders werden voor de arbeidsinzet of als krijgsgevangene naar Duitsland gevoerd, terwijl anderen, waaronder de burgemeester, onderdoken. Tijdens de hongerwinter werd het dorp overstroomd door etenhalers uit de omliggende steden, wat de schaarste nog groter maakte.

Tegen het einde van de oorlog ontpopte Zoetermeer zich tot een centrum van illegaal verzet. Het plaatselijke verzet verspreidde illegale blaadjes en dwarsboomde de bezetters waar mogelijk. Een tragische gebeurtenis vond plaats begin 1945, toen de Amerikaanse vlieger John McCormick hier met zijn vliegtuig neerstortte. Hij werd verborgen in Zevenhuizen, waar hij, net als verzetsman J.L. van Rij, in april 1945 om het leven kwam tijdens een vuurgevecht. Op Bevrijdingsdag werden de Zoetermeerse Binnenlandse Strijdkrachten overvallen door de Duitsers, waarbij Cornelis van Eerden en Jan Hoorn werden neergeschoten. Deze vier mannen liggen begraven in een eregraf bij de Oude Kerk, als blijvende herinnering aan hun offer.

Zoetermeer als Groeikern: Van Dorp tot Stad

De samenvoeging van Zoetermeer en Zegwaart op 1 mei 1935 resulteerde in een nieuwe gemeente met 4500 inwoners. Tot in de jaren zestig werd er op kleine schaal nieuwbouw gepleegd voor de eigen bevolking. Echter, na de oorlog kampte Den Haag met ernstige ruimteproblemen. Om dit op te lossen, werd Zoetermeer in 1962 aangewezen als groeikern. Het dorp met destijds 10.000 inwoners moest uitgroeien tot een stad van maar liefst 100.000 inwoners!

Het was direct duidelijk dat de nieuwe stad niet slechts een overloop voor Den Haag zou zijn; Zoetermeer moest zelfvoorzienend worden. In razend tempo verdwenen de weilanden en akkers en verrezen de huizen. In 1991 werd de 100.000e inwoner feestelijk verwelkomd. De stad werd ingedeeld in afzonderlijke woonwijken, gegroepeerd rondom een te realiseren stadscentrum, een planmatige aanpak die kenmerkend is voor groeikernen.

De Ontwikkeling van de Wijken

De bouw van de nieuwe wijken begon in hoog tempo:

• Palenstein: De eerste paal voor deze wijk ging in 1966 de grond in. Palenstein wordt voornamelijk gekenmerkt door hoogbouw.
• Driemanspolder: Gebouwd tussen 1966 en 1974, met flats gegroepeerd aan de rand van de wijk rondom laagbouw.
• Meerzicht: Gestart in 1969 met vergelijkbare ideeën als Driemanspolder, met de aanleg van het grote Westerpark aan de rand.
• Buytenwegh en De Leyens: Vanaf 1974 werd hier de hoogbouw geheel losgelaten. Het bleek dat flats door de benodigde extra ruimte ongeveer net zoveel plaats in beslag namen als laagbouw.
• Seghwaert: Gestart in 1975, hier werd weer enige hoogbouw toegelaten. Bij de aanleg van deze wijk werd nadrukkelijk rekening gehouden met de oorspronkelijke poldersloten en verkavelingen, en bomenrijen rond voormalige boomgaarden werden in het stratenpatroon ingepast.
• Noordhove: Helemaal in het noorden van de stad, gebouwd vanaf 1986, gelegen aan de Zoetermeerseplas, ontstaan door zandwinning voor de bouwactiviteiten. Hier ligt ook het Noord Aa-strand.
• Rokkeveen: De eerste paal voor Rokkeveen werd in 1987 geslagen. In 1992 was deze wijk het toneel van de internationale tuinbouwtentoonstelling Floriade.
• Oosterheem: De nieuwste wijk, een zogenaamde VINEX-locatie, ontstaan uit landelijke ruimtelijke ordeningsnota's. Oosterheem neemt bijna 9000 woningen voor haar rekening en nadert de voltooiing. De naam verwijst naar een 'heem' (thuis) ten oosten van de oorspronkelijke stad.

Deze planmatige ontwikkeling zorgde voor een snelle, doch gestructureerde groei van Zoetermeer.

Het Stadshart: Een Nieuw Centrum

In de jaren tachtig kreeg Zoetermeer een nieuw, modern centrum: het Stadshart. Hierdoor raakte de historische Dorpsstraat zijn centrale functie kwijt. In het Stadshart kwamen alle centrale voorzieningen samen, zoals het Stadhuis, een theater en een uitgebreid winkelcentrum. De laatste jaren heeft het Stadshart een eigentijdse inrichting gekregen, met speciaal ontworpen straatmeubilair en een uitgebreid winkelaanbod, waaronder Spazio in Centrum-West.

Huidig Zoetermeer: Een Groene en Ondernemende Stad

Vandaag de dag telt Zoetermeer ongeveer 126.000 inwoners, met een bevolkingsdichtheid van 577 inwoners per vierkante kilometer. De leeftijdscategorie 45 t/m 65 jaar is met ruim 28% het sterkst vertegenwoordigd. Ongeveer 46% van de inwoners is ongehuwd, terwijl 6,4% gescheiden is en bijna 42% getrouwd.

Waar staat Zoetermeer om bekend?

Zoetermeer staat bekend als een groene stad met een overvloed aan parken en natuurgebieden. Denk aan het Balijbos, het Bentwoud, het Noord Aa gebied, het Burgemeester Hoekstrapark, het Westerpark en het Buytenpark. Met zijn goed aangelegde fietspaden is Zoetermeer een perfecte stad om in en rondom te fietsen, wat bijdraagt aan de hoge levenskwaliteit.

Zoetermeer als Ondernemersstad

Zoetermeer is ook een aantrekkelijke stad voor ondernemers, mede dankzij haar centrale ligging in de Randstad. Via de A12 en diverse N-wegen zijn steden als Rotterdam, Den Haag, Utrecht en Amsterdam in korte tijd te bereiken. Het openbaar vervoer is uitstekend geregeld, met sprintertreinen, RandstadRail trams en bussen die snelle verbindingen bieden. The Hague-Rotterdam Airport is vanuit Zoetermeer binnen twintig minuten te bereiken, wat de internationale bereikbaarheid vergroot. Technische kennis en talent zijn te vinden op de Dutch Innovation Factory, waar de Haagse Hogeschool studenten opleidt, wat bijdraagt aan een innovatief ondernemersklimaat.

Belangrijke Bezienswaardigheden en Activiteiten

Zoetermeer biedt diverse recreatiemogelijkheden en bezienswaardigheden voor zowel inwoners als bezoekers:

• Bezoek de stadsboerderijen Het Buitenbeest of de Balijhoeve, of aai geitjes op Boerderij ’t Geertje.
• Ga gamen bij het Nationaal Videogamemuseum.
• Wandel door de prachtige Zoetermeerse parken, zoals het Wilhelminapark, het Prinses Arianepark of het Westerpark.
• Ski of snowboard van de pistes bij SnowWorld Zoetermeer, de grootste indoor skipiste van Europa.
• Spot bijzondere vogels in het Buytenpark en de Nieuwe Driemanspolder.
• Ga het water op of relax op het strand van de Noord Aa.
• Ontdek historisch Zoetermeer met een stadsgids van het Historische Genootschap Oud Soetermeer of Gilde Zoetermeer.
• Trek je wandelschoenen aan en ga struinen in het Bentwoud of Balijbos.
• Pak je fiets en rijd via het Balijbos in de richting van de binnenstad van Delft.
• Geniet van een voorstelling in het Stadstheater en dineer vooraf in het Stadshart of de Dorpsstraat.
• Strijk neer op een terrasje op het gezellige Stadhuisplein of Schoolplein.
• Shop uitgebreid in het Stadshart of in de gezellige, historische Dorpsstraat.

Bereikbaarheid van Zoetermeer

Zoetermeer is uitstekend bereikbaar. De stad ligt centraal in de Randstad en is het makkelijkst te bereiken via de A12, maar ook via de N470 en de N206. Voor reizigers met openbaar vervoer zijn er drie treinstations (Zoetermeer, Zoetermeer Oost en Lansingerland-Zoetermeer) en haltes van RandstadRail in bijna elke wijk. Hierdoor is men binnen een half uur op station Den Haag Centraal en binnen een half uur tot drie kwartier in Rotterdam en Utrecht.

Feiten en Cijfers over Zoetermeer

Hieronder een overzicht van belangrijke mijlpalen in de geschiedenis van Zoetermeer:

Veelgestelde Vragen over Zoetermeer

Hoe heette Zoetermeer vroeger?

De naam 'Zoetermeer' is afgeleid van een groot zoetwatermeer dat in de middeleeuwen in het gebied lag. Er zijn geen eerdere officiële namen voor de nederzetting bekend. Het naburige dorp Zegwaart, dat later met Zoetermeer fuseerde, was een aparte entiteit.

Wanneer werd Zoetermeer gesticht?

Hoewel er archeologische bewijzen zijn van bewoning rond 985 (een bewerkte houten paal), en de betaling van de 'botting'-belasting suggereert dat Zoetermeer al vóór 1100 werd gesticht, is het eerste schriftelijke bewijs van het bestaan van een dorp op de plaats van het huidige Zoetermeer uit 1269.

Hoe is Zoetermeer een 'groeikern' geworden?

Na de Tweede Wereldoorlog kampte Den Haag met grote ruimteproblemen. Om dit op te lossen, werd Zoetermeer in 1962 aangewezen als 'groeikern', met het doel om te groeien van een dorp van 10.000 inwoners naar een stad van 100.000 inwoners. Dit leidde tot een snelle en planmatige uitbreiding van de stad.

Welke rol speelde turfwinning in de ontwikkeling van Zoetermeer?

De veenlaag in Zoetermeer was een belangrijke bron van turf, een gewilde brandstof. De intensieve turfwinning, vooral het 'slagturven' rond 1500, leidde tot het ontstaan van grote waterplassen en binnenzeeën. Dit maakte grootschalige droogmakingen en de aanleg van polders noodzakelijk, wat het landschap van Zoetermeer ingrijpend heeft gevormd.

Hoeveel inwoners heeft Zoetermeer?

Zoetermeer telt momenteel ongeveer 126.000 inwoners.

Wie is de huidige burgemeester van Zoetermeer?

De huidige burgemeester van Zoetermeer is Michel Bezuijen.

Wat zijn de belangrijkste bezienswaardigheden in Zoetermeer?

Zoetermeer biedt diverse bezienswaardigheden en recreatiemogelijkheden, waaronder SnowWorld Zoetermeer, het Nationaal Videogamemuseum, de stadsboerderijen (Het Buitenbeest, De Balijhoeve, Boerderij ’t Geertje), de Zoetermeerseplas met het Noord Aa-strand, diverse grote parken (o.a. Westerpark, Buytenpark, Balijbos, Bentwoud), het Stadstheater en het moderne Stadshart met winkelmogelijkheden.

Zoetermeer is een stad met een diepe historische wortels en een dynamische ontwikkeling. Van de prehistorische mammoetbotten tot de moderne architectuur van het Stadshart, elk tijdperk heeft zijn sporen nagelaten en bijgedragen aan de unieke identiteit van deze bijzondere Nederlandse stad.

Als je andere artikelen wilt lezen die lijken op Zoetermeer: Van Veenland tot Bruisende Stad, kun je de categorie Verf bezoeken.