Eitempera: De Oude Kunst van het Schilderen

Wanneer we spreken over schilderkunst, denken velen direct aan olieverf of acryl. Maar wist u dat er een eeuwenoud schildermedium bestaat dat zijn kracht ontleent aan een wel heel bijzonder bindmiddel: eigeel? Dit medium, bekend als tempera of specifiek 'eitempera', heeft door de geschiedenis heen een cruciale rol gespeeld in de kunst en blijft tot op de dag van vandaag kunstenaars boeien met zijn unieke eigenschappen en duurzaamheid.

Eitempera is een permanent, sneldrogend schildermedium dat bestaat uit pigmenten gemengd met een wateroplosbaar bindmiddel, meestal een eiwitrijk materiaal zoals eigeel. De term 'tempera' verwijst ook naar de schilderijen die met dit medium zijn gemaakt. Wat eitempera zo opmerkelijk maakt, is de ongelooflijke levensduur. Er bestaan nog steeds voorbeelden van eitempera-schilderijen uit de eerste eeuw na Christus, wat getuigt van de uitzonderlijke stabiliteit van deze verf. Tot na 1500 was eitempera de primaire schildermethode, waarna het geleidelijk werd verdrongen door de opkomst van olieverf.

Een Rijke Geschiedenis

De techniek van tempera was al bekend in de klassieke wereld, waar het vermoedelijk de plaats innam van encaustic schilderkunst (schilderen met gesmolten was). Het was het belangrijkste medium voor paneelschilderingen en verluchte manuscripten in de Byzantijnse wereld en het middeleeuwse en vroegrenaissance Europa. Bijna elke schilder in de Europese middeleeuwen en vroege renaissance, tot ongeveer 1500, gebruikte tempera voor paneelschilderingen. Een beroemd voorbeeld is Michelangelo, van wie de meeste bewaard gebleven paneelschilderijen in eitempera zijn uitgevoerd, met uitzondering van zijn 'Doni Tondo' dat zowel tempera als olieverf combineert.

De geschiedenis van tempera beperkt zich echter niet tot Europa. Vergelijkbare technieken zijn ook gevonden in oude en vroegmiddeleeuwse schilderijen in verschillende grotten en rotstempels van India. Hoogwaardige kunst met behulp van tempera werd gecreëerd in de Bagh-grotten tussen de late 4e en 10e eeuw en in de 7e eeuw in de Ravan Chhaya rotsschuilplaats in Odisha. Ook op vroege Egyptische sarcofaagdecoraties is tempera-schildering aangetroffen. Veel van de Fayum-mummieportretten maken gebruik van tempera, soms in combinatie met encaustic schilderkunst. Zelfs de muurschilderingen van de 3e-eeuwse Dura-Europos synagoge zijn met tempera uitgevoerd. Deze brede geografische en historische verspreiding onderstreept de effectiviteit en veelzijdigheid van eitempera als kunstmedium.

Wat Maakt Eigeel Zo'n Goed Bindmiddel?

Eigeel is een van de meest fascinerende natuurlijke bindmiddelen die in de kunst en zelfs in de culinaire wereld worden gebruikt. Maar waarom is eigeel zo effectief als bindmiddel voor verf? Het antwoord ligt in de eiwitten en vetten die het bevat.

Bindmiddelen zijn stoffen die aan een vloeibaar product worden toegevoegd om de viscositeit (stroperigheid) te vergroten, zonder de eigenschappen van het product te veranderen. Eigeel behoort tot de categorie van proteïnehoudende bindmiddelen, wat betekent dat de bindende kracht voortkomt uit de eiwitten die het bevat. Het principe waarop de binding van eigeel berust, is coagulatie, oftewel stolling. Wanneer eigeel wordt gemengd met pigmenten en water, en vervolgens droogt, stollen de eiwitten en vetten in het eigeel, waardoor de pigmentdeeltjes stevig aan elkaar en aan de ondergrond worden gebonden. Deze stolling zorgt voor de uitzonderlijke duurzaamheid van eitempera schilderijen.

De bindkracht van eigeel is aanzienlijk; het staat gelijk aan ongeveer 5 gram zetmeel of een halve tot één gram gelatine. Interessant is dat het toevoegen van een heel ei per saldo een nul-effect heeft op de bindkracht. Dit komt doordat het eiwit in het ei ook binding vraagt, wat de bindende werking van het eigeel compenseert. Voor traditionele eitempera wordt dan ook voornamelijk het eigeel gebruikt, en vaak zelfs alleen de inhoud ervan, waarbij het eiwit en het vlies van de dooier worden verwijderd.

De Bereiding van Eitempera Verf

Traditionele tempera wordt bereid door droge, gepoederde pigmenten met de hand te malen en te mengen met een bindmiddel. De meest voorkomende vorm is 'eitempera'. Voor deze vorm wordt meestal alleen de inhoud van het eigeel gebruikt. Het eiwit en het vlies van de dooier worden verwijderd (het dooier vlies wordt boven een kom gehouden en doorgeprikt om de vloeistof eruit te laten lopen). Het eigeel wordt vervolgens verdund met water en gemengd met het pigment.

Aan dit mengsel wordt vaak een soort 'remedie' toegevoegd in verschillende verhoudingen. Een veelgebruikt recept voegt bijvoorbeeld azijn toe als conserveermiddel, maar slechts in kleine hoeveelheden. Een paar druppels azijn kunnen de oplossing een week houdbaar maken. Sommige eitempera-scholen gebruiken verschillende mengsels van eigeel en water, waarbij de verhouding eigeel tot water meestal 1:3 is. Andere recepten suggereren zelfs witte wijn (1 deel eigeel, 2 delen wijn).

Het gepoederde pigment, of pigment dat in gedestilleerd water is fijngemalen, wordt op een palet of in een kom gedaan en gemengd met ongeveer een gelijk volume van het bindmiddel. Sommige pigmenten vereisen iets meer bindmiddel, andere minder. Het is een nauwkeurig proces dat geduld en ervaring vereist. Wanneer de verf wordt gebruikt voor het schilderen van iconen op kerkwanden, wordt soms vloeibare mirre aan het mengsel toegevoegd om de verf een aangename geur te geven, vooral omdat aanbidders de eitempera na voltooiing nog enige tijd vrij doordringend kunnen vinden.

De verf moet tijdens het schilderen constant worden bijgesteld om een balans te behouden tussen een 'vette' en 'waterige' consistentie door de hoeveelheid water en eigeel aan te passen. Naarmate tempera droogt, zal de kunstenaar meer water toevoegen om de consistentie te behouden en het indikken van het eigeel bij contact met lucht tegen te gaan. Eenmaal bereid, kan de verf niet worden opgeslagen; het moet vers worden gebruikt. Hoewel eitempera waterbestendig is, is het niet waterdicht. Verschillende bereidingen kunnen ook gebruikmaken van eiwit of het hele ei voor een ander effect. Andere toevoegingen zoals olie- en waxemulsies kunnen het medium aanpassen.

Eigenschappen en Toepassing van Eitempera

Eitempera is geen flexibele verf en vereist stijve ondergronden. Schilderen op canvas zal scheuren veroorzaken en verfschilfers doen loslaten. Historisch gezien werden houtpanelen gebruikt als ondergrond, en recenter zijn onbehandeld masoniet of MDF (Medium Density Fiberboard) toegepast; ook zwaar papier wordt gebruikt. De verf hecht het beste aan een absorberende ondergrond die een lager oliegehalte heeft dan het gebruikte tempera-bindmiddel. De traditionele vuistregel is 'vet over mager', en nooit andersom. De traditioneel gebruikte ondergrond is onbuigzaam Italiaans gesso.

Eitempera verf droogt zeer snel. Het wordt normaal gesproken aangebracht in dunne, semi-dekkende of transparante lagen. Eitempera-schilderen maakt grote precisie mogelijk bij gebruik van traditionele technieken die het aanbrengen van talloze kleine penseelstreken in een arceringstechniek vereisen. Eenmaal droog, produceert het een gladde, matte afwerking. Omdat het niet in dikke lagen kan worden aangebracht zoals olieverf, hebben tempera-schilderijen zelden de diepe kleurverzadiging die olieverf kan bereiken, omdat het minder pigment kan bevatten (lagere pigmentbelasting). In dit opzicht lijken de kleuren van een onvernisd tempera-schilderij op een pastel, hoewel de kleur dieper wordt als een vernis wordt aangebracht. Aan de andere kant veranderen tempera-kleuren niet in de loop van de tijd, terwijl olieverf donkerder wordt, vergeelt en transparant wordt met de jaren.

Na voltooiing moet eitempera-verf minstens 3 maanden, tot wel 6 maanden, uitharden. Het oppervlak is tijdens het uithardingsproces gevoelig voor krassen, maar wordt na uitharding veel duurzamer. Eitempera-schilderijen worden normaal gesproken niet achter glas ingelijst, omdat het glas vocht kan vasthouden en kan leiden tot schimmelgroei.

Tempera Grassa

Een variant op de pure eitempera is 'tempera grassa'. Door olie toe te voegen in een verhouding van niet meer dan 1:1 met het eigeel per volume, ontstaat een wateroplosbaar medium met veel van de kleureffecten van olieverf, hoewel het nog steeds niet dik kan worden aangebracht. Dit type tempera combineert de eigenschappen van beide media, wat een interessant hybride resultaat oplevert.

Pigmenten en Veiligheid

Sommige van de pigmenten die middedeleeuwse schilders gebruikten, zoals cinnaber (bevat kwik), auripigment (bevat arseen) of loodwit (bevat lood), zijn zeer giftig. De meeste kunstenaars gebruiken tegenwoordig moderne synthetische pigmenten, die minder giftig zijn maar vergelijkbare kleureigenschappen hebben als de oudere pigmenten. Desondanks zijn veel (zo niet de meeste) moderne pigmenten nog steeds gevaarlijk tenzij bepaalde voorzorgsmaatregelen worden genomen; deze omvatten het nat houden van pigmenten tijdens opslag om inademing van hun stof te voorkomen. Veiligheid blijft een belangrijke overweging bij het werken met pigmenten.

Eitempera versus Olieverf: Een Vergelijking

De overgang van tempera naar olieverf rond 1500 markeerde een belangrijke verschuiving in de schilderkunst. Hoewel olieverf veel voordelen bood, heeft eitempera nog steeds unieke eigenschappen die het een waardevol medium maken. Hieronder een vergelijking:

Kant-en-Klare Tempera Verf

Naast het traditionele proces van het mengen van pigment met eigeel, zijn er nu ook kant-en-klare eitempera verven in tubes verkrijgbaar van fabrikanten zoals Sennelier en Daler-Rowney. Deze verven bevatten wel een kleine hoeveelheid olie om de duurzaamheid in de tube te verbeteren. De bekende eitempera-kunstenares en auteur Koo Schadler wijst erop dat door deze toevoeging van olie 'tubed 'eitempera' verven eigenlijk 'tempera grassa' zijn, een emulsie van eigeel en een drogende olie (doorgaans met andere additieven, zoals conserveermiddelen en stabilisatoren). Tempera grassa heeft enkele van de werkeigenschappen van zowel eitempera als olieverf en is een perfect levensvatbaar medium – het is echter niet hetzelfde als pure, zelfgemaakte eitempera en gedraagt zich anders. Marc Chagall gebruikte Sennelier eitempera tube verven uitgebreid, wat aantoont dat ook deze moderne variant van hoge kwaliteit kan zijn.

Veelgestelde Vragen over Eitempera

Waarom is eigeel een goed bindmiddel voor verf?

Eigeel is een uitstekend bindmiddel vanwege de eiwitten en vetten die het bevat. Deze bestanddelen coaguleren (stollen) wanneer de verf droogt, waardoor de pigmentdeeltjes stevig aan elkaar en aan de ondergrond worden gebonden. Dit proces zorgt voor een uitzonderlijk duurzame en stabiele verflaag die eeuwenlang meegaat.

Kan ik eitempera op canvas gebruiken?

Nee, eitempera is geen flexibele verf. Het vereist een stijve, onbuigzame ondergrond zoals houtpanelen, masoniet of MDF. Als eitempera op een flexibel oppervlak zoals canvas wordt aangebracht, zal de gedroogde verflaag barsten en afschilferen door de beweging van het doek.

Hoe lang blijft eitempera goed na bereiding?

Zelfgemaakte eitempera is zeer vers. Eenmaal bereid, kan de verf niet lang worden bewaard, meestal niet langer dan een dag, zelfs met toevoeging van conserveermiddelen zoals azijn. Het moet idealiter direct na bereiding worden gebruikt. Kant-en-klare tubeverf is door toevoegingen langer houdbaar.

Is eitempera waterdicht?

Nee, eitempera is waterbestendig, maar niet waterdicht. Dit betekent dat het een zekere mate van bescherming biedt tegen vocht, maar het kan beschadigd raken bij langdurige blootstelling aan water. Het wordt afgeraden om eitempera-schilderijen achter glas in te lijsten, omdat dit vocht kan vasthouden en schimmelgroei kan bevorderen.

Waarom werd eitempera verdrongen door olieverf?

Olieverf bood kunstenaars meer flexibiliteit, de mogelijkheid om dikkere, dekkende lagen te schilderen en diepere, rijkere kleuren te bereiken. De langzamere droogtijd van olieverf gaf kunstenaars ook meer tijd om te blenden en te corrigeren. Hoewel eitempera zijn eigen unieke voordelen heeft, zoals precisie en kleurstabiliteit, pasten de eigenschappen van olieverf beter bij de artistieke ontwikkelingen van de Renaissance.

Zijn de pigmenten in eitempera giftig?

Historisch gezien werden veel giftige pigmenten gebruikt in tempera, zoals die op basis van kwik, arseen of lood. Tegenwoordig gebruiken de meeste kunstenaars moderne synthetische pigmenten die veel minder giftig zijn. Het is echter altijd raadzaam om voorzorgsmaatregelen te nemen bij het hanteren van pigmenten in poedervorm, zoals het vermijden van inademing van stof.

Hoe moet ik een eitempera schilderij bewaren?

Eitempera schilderijen moeten minstens 3 tot 6 maanden uitharden na voltooiing. Gedurende deze periode is het oppervlak gevoelig voor krassen. Na uitharding wordt het veel duurzamer. Bewaar ze op een stabiele, droge plaats en vermijd inlijsten achter glas om vochtophoping en schimmelgroei te voorkomen.

Conclusie

Eitempera is veel meer dan zomaar een oude verfsoort; het is een techniek die de tand des tijds heeft doorstaan en nog steeds wordt gewaardeerd om zijn unieke kwaliteiten. De precisie, de matte afwerking en de ongekende duurzaamheid maken het een fascinerend medium voor zowel restaurateurs als moderne kunstenaars die de rijkdom van historische technieken willen herontdekken. De eenvoud van het bindmiddel – eigeel – staat in schril contrast met de complexiteit en de diepte van de kunstwerken die ermee zijn gecreëerd. Eitempera bewijst dat de meest eenvoudige ingrediënten kunnen leiden tot de meest buitengewone en tijdloze kunst.

Als je andere artikelen wilt lezen die lijken op Eitempera: De Oude Kunst van het Schilderen, kun je de categorie Verftechnieken bezoeken.