Is Acrylverf Veganistisch? De Gids voor Vegan Kunst

Kunst is van oudsher een krachtig medium om de status quo te bevragen, verandering teweeg te brengen en maatschappelijke misstanden bloot te leggen. In een tijdperk van groeiend bewustzijn over duurzaamheid en ethiek, rijst de vraag: hoe zit het eigenlijk met de materialen die we als kunstenaars gebruiken? Hoe duurzaam en diervriendelijk is je verf, je papier of je penselen? En misschien nog belangrijker: hoe kom je daarachter in een industrie die vaak zo ondoorzichtig is?

Hoewel er volop informatie beschikbaar is over veganisme en duurzaamheid in kleding en cosmetica, blijft de wereld van kunstenaarsbenodigdheden grotendeels een blinde vlek. Informatie is schaars, de industrie is complex en vervuilend. Ondanks dat de EU al veel schadelijke thinners, oplosmiddelen en pigmenten van giftige zware metalen heeft verboden of gereguleerd, zijn er nog talloze stoffen die toch worden gebruikt. Met deze uitgebreide gids hopen we meer inzicht te verschaffen voor iedereen die op een milieuvriendelijke, gezonde en ethisch verantwoorde manier creatief wil zijn.

De Impact van Schilderspullen op Gezondheid en Milieu

Voordat we ingaan op de dierlijke ingrediënten, is het essentieel om de bredere impact van kunstmaterialen op onze gezondheid en het milieu te begrijpen. De geschiedenis van kunst is bezaaid met verhalen van kunstenaars die leden onder de giftigheid van hun materialen, en ook vandaag de dag zijn er nog risico's.

Zware Metalen in Pigmenten: Een Giftige Geschiedenis en Heden

Traditioneel werden veel pigmenten gemaakt van zware metalen die buitengewoon giftig waren. Dit verklaart mede waarom de levensverwachting van professionele kunstenaars vroeger aanzienlijk lager lag; velen leden aan vergiftigingsverschijnselen door dagelijkse blootstelling aan deze stoffen. Wetenschappers vermoeden zelfs dat de beroemde halo's in sommige werken van Van Gogh het resultaat waren van loodvergiftiging. Loodwit, ooit geroemd om zijn dekkracht en lichtechtheid, is zwaar giftig en veroorzaakt hallucinaties en ernstige gezondheidsproblemen. Gelukkig wordt het tegenwoordig nauwelijks meer gebruikt.

Een ander berucht voorbeeld is Scheele's Groen, een populair smaragdgroen pigment uit de 18e eeuw, gemaakt van zeer giftig koperwaterstofarseniet. Dit pigment was zo dodelijk dat het in verband wordt gebracht met sterfgevallen, inclusief de mogelijke arseenvergiftiging van Napoleon Bonaparte door zijn felgroene behang.

Helaas worden ook vandaag de dag nog zware metalen gebruikt in pigmenten, met name op basis van cadmium. Cadmium, een tijdlang verboden in de EU, wordt nu weer op grote schaal toegepast als basis voor rode, oranje en gele pigmenten in verf. Kunstenaars prijzen het om zijn lichtechtheid en kleurkracht. Andere zware metalen die nog in gebruik zijn, zijn onder andere mangaan, ceruleum en kobalt.

Minder Schadelijke Alternatieven voor Zware Metalen

Gelukkig zijn er minder giftige en nieuwere alternatieven. Voor cadmiumgeel, -oranje en -rood zijn azopigmenten nu op grote schaal verkrijgbaar. Daarnaast bestaan er 'namaak'pigmenten van deze zware metalen, die minder schadelijk zijn voor de gezondheid. Hoewel sommigen vinden dat ze een minder mooie kleur hebben, zijn ze een veel veiliger alternatief. Je herkent deze 'namaak'pigmenten vaak aan het woordje 'hue' (bijvoorbeeld 'Cadmium Red Hue'), wat aangeeft dat de kleur overeenkomt, maar het pigment niet identiek is. Een naam als 'Cadmium Red Genuine' duidt daarentegen op de aanwezigheid van zware metalen.

Plastics in Verf, Vernis, Lak en Lijm: Een Onzichtbare Bedreiging

Plastic is een veelgebruikt ingrediënt in verf, vernis, lak en lijm, vaak onder namen als acryl, polyurethaan, polyester of siliconen. Acrylverf mag dan op waterbasis lijken en met water te verdunnen zijn zolang het nat is, het is in feite een plastic op basis van een oplosmiddel. Wanneer je kwasten met acrylverf afspoelt onder de kraan, komt dit vloeibare plastic, in de vorm van microplastics, in het milieu terecht, waar het onbedoeld grote schade kan aanrichten aan ecosystemen en waterwegen.

Ook in lijmen en kitten wordt veel plastic gebruikt. Waar traditionele lijmen vaak van dierenbeenderen of konijnenhuid werden gemaakt, zijn deze nu grotendeels vervangen door synthetische alternatieven, veelal op basis van diverse soorten plastics. Dit is goedkoper en biedt vaak een betere kleefkracht. Hetzelfde geldt voor vernis en lak. Acryl- en polyurethaanvernissen zijn goedkoop, harden goed uit en zijn relatief duurzaam, maar de negatieve effecten op het milieu door de plasticbasis en vaak schadelijke thinners zijn aanzienlijk.

Chemische Oplosmiddelen en VOC's: Onzichtbare Gevaren

De schadelijkheid van terpentinedampen is algemeen bekend. Bij het drogen van oplosmiddelen zoals terpentine, maar ook bij het uitharden van bepaalde lijmen en vernissen, en in mindere mate bij het drogen van acrylverf, komen giftige gassen vrij, zogenaamde Volatile Organic Compounds (VOC's). Veel inkten van markers en pennen bevatten eveneens schadelijke oplosmiddelen.

Het is daarom essentieel om altijd in een goed geventileerde ruimte te werken en direct contact met de dampen te vermijden. Sluit potten met terpentine of andere thinners altijd af wanneer je er niet direct mee werkt. Als je een minder schadelijk alternatief zoekt voor het verdunnen van olieverf, overweeg dan walnoot- of lijnzaadolie. Het inhaleren van deze giftige dampen kan leiden tot hoofdpijn, misselijkheid, brandwonden, ademhalingsproblemen en schade aan longen en nieren.

Lappen met terpentine of olie moeten in een goed afgesloten bak of pot worden bewaard totdat ze naar het klein chemisch afval kunnen worden gebracht. Voeg, indien er olie op de lappen zit, wat water toe om zelfontbranding te voorkomen, aangezien dicht opeengepakte olielappen kunnen verhitten.

Veel schadelijke grondstoffen in verf en thinners zijn bekend bij de EU en worden gereguleerd. Een waarschuwingslabel op je product is een sterke indicatie van giftige stoffen. Over het algemeen kun je ervan uitgaan dat alle verf tot op zekere hoogte giftig is, tenzij het specifiek is gemaakt voor kleine kinderen.

Wat Je Zelf Kunt Doen voor een Duurzamere Kunstpraktijk

Voorzichtigheid is geboden, zowel voor je eigen gezondheid als voor het milieu. Hier zijn enkele concrete stappen:

• Scheid je verf, thinners en andere chemische materialen en lever deze in bij het klein chemisch afval.
• Spoel verfwater nooit weg in de gootsteen. Laat het water verdampen en gooi de vaste resten bij het restafval, of filter het water en breng de resten weg.
• Werk altijd in een goed geventileerde ruimte.
• Vermijd waar mogelijk giftige ingrediënten.

Door deze richtlijnen te volgen, draag je bij aan een betere zorg voor het milieu en je eigen gezondheid.

Schildermaterialen van Dierlijke Oorsprong: De Vegan Vraag

Het achterhalen of kunstproducten veganistisch zijn, is bijzonder uitdagend. Verf, papier en penselen worden zelden verkocht met volledige ingrediëntenlijsten, en de transparantie in het productieproces is vaak gering. Er is bovendien weinig algemene kennis over de herkomst van bepaalde producten. Over giftige ingrediënten is vaak meer duidelijkheid, omdat deze onder EU-regulering vallen.

Hoe weet je of een kunstproduct veganistisch is?

De meest directe manier om erachter te komen of je kunstenaarsbenodigdheden veganistisch zijn, is door contact op te nemen met het merk of de fabrikant. Echter, wees voorbereid op onduidelijke, ingewikkelde of zelfs helemaal geen antwoorden. Merken zijn zich soms zelf niet eens bewust van de dierlijke ingrediënten in hun producten. Gelukkig bieden steeds meer kunstenaarsmerken online lijsten aan van hun veganistische producten, wat een zeer positieve ontwikkeling is.

8 Veelvoorkomende Dierlijke Materialen in Kunstbenodigdheden

Om het je makkelijker te maken, volgt hier een overzicht van veelvoorkomende ingrediënten van dierlijke oorsprong die worden gebruikt in papier, verf, lijm, penselen en andere tekenmaterialen. Oude pigmenten zoals Indisch geel (traditioneel uit runderurine), sepia (inktvisinkt) of Tyrisch purper (purperslak) worden in hun oorspronkelijke vorm nauwelijks meer gebruikt en zijn daarom niet opgenomen in deze lijst.

1. Bijenwas en Dierlijk Vet in Vetkrijt en Potloden

Wat is het en waar wordt het voor gebruikt?
Bijenwas is een bekend ingrediënt in cosmetica en wordt gebruikt om snoep te laten glanzen. Minder bekend is dat het, samen met andere dierlijke vetten, ook veel wordt gebruikt in vetkrijt, oliepastels en potloden om de consistentie te bepalen.

Welke alternatieven zijn er?
Sommige soorten vetkrijt, oliepastels en potloden worden gemaakt met plantaardige vetten. Neem contact op met de fabrikant om dit te achterhalen. Zoek naar producten die expliciet als 'vegan' of 'plantaardig' zijn gelabeld.

2. Dierlijk Haar in Penselen en Kwasten

Wat is het en waar wordt het voor gebruikt?
Dierlijk haar is de standaard voor penselen en kwasten van kunstenaarskwaliteit. Verschillende soorten haar worden gebruikt: varkens-, geiten- of paardenhaar voor olieverfpenselen en grovere kwasten, en marter- of nertsenhaar voor fijnere penselen. Termen als 'sable', 'mink', 'boar' en 'kolinsky' op het penseelheft duiden op dierlijk haar. Varkensharen penselen zijn vaak wit of lichtbeige, terwijl marter- of nertsenharen meestal bruin of roodbruin zijn.

Naast de vaak afschuwelijke omstandigheden in de bio-industrie waar varkens, geiten en paarden worden gehouden, zijn nertsen- en marterfokkerijen, waar dieren enkel voor hun vacht worden gefokt, werkelijk verschrikkelijk. Het vermijden van deze producten is cruciaal voor een diervriendelijke praktijk.

Welke alternatieven zijn er?
Steeds meer synthetische penselen zijn op de markt en zijn het meest gebruikte alternatief. Deze haren, meestal gemaakt van polyester, zijn redelijk makkelijk te herkennen en voelen vaak anders aan. Synthetische penselen zijn vaak ook goedkoper. Synthetische alternatieven voor marter- of nertsenhaar zijn vaak oranje, wit of zwart. Hoewel synthetische penselen plastic bevatten en dus niet composteerbaar zijn, vormen ze momenteel het meest diervriendelijke alternatief.

3. Gelatine in Papier, Lijm en Inkt

Wat is het en waar wordt het voor gebruikt?
Gelatine, of beenderlijm, is een bekend dierlijk product uit de bio-industrie, verkregen door het koken van dierenbeenderen. Het is een veelgebruikt geleermiddel in voedsel, maar ook als lijm, bindmiddel in inkt, potloden en in het productieproces van sommige papiersoorten.

Bij papier is gelatine het meest 'tricky'. Het wordt gebruikt om papier dat veel water moet absorberen (zoals aquarelpapier) zijn vorm te laten behouden. Gelatine wordt vaak niet als een 'ingrediënt' maar als een 'hulpmiddel in het productieproces' beschouwd, waardoor fabrikanten soms 'nee' antwoorden op de vraag of hun papier gelatine bevat, terwijl het wel degelijk gebruikt wordt. Vooral bij aquarelpapier is het vaker wel dan niet aanwezig, dus goed onderzoek is hier essentieel. Ook in inkt wordt gelatine als bindmiddel gebruikt, al worden steeds vaker plantaardige alternatieven toegepast. Traditioneel werd gelatine ook als lijm gebruikt, hoewel synthetische alternatieven nu vaak goedkoper en effectiever zijn. Soms wordt dierlijke lijm op basis van gelatine of konijnenhuid nog gebruikt voor het prepareren van canvas of als ingrediënt in gesso of grondverf.

Welke alternatieven zijn er?
Gelukkig is er steeds meer gelatinevrij (aquarel)papier verkrijgbaar. Als vervanger voor dierlijke gelatine in inkt wordt vaak het plantaardige bindmiddel arabische gom gebruikt. Synthetische lijmalternatieven zijn wijdverspreid, maar vaak op basis van plastic met schadelijke oplosmiddelen, wat een milieukwestie blijft.

4. Glycerine als Natmiddel in Aquarelverf

Wat is het en waar wordt het voor gebruikt?
Glycerine is een substantie die wordt gewonnen uit olie en vet. Voor de productie kunnen zowel dierlijke als plantaardige vetten worden gebruikt. Het is een veelvoorkomend ingrediënt in cosmetica en wordt ook gebruikt als natmiddel in aquarelverf.

Welke alternatieven zijn er?
De beste manier om te achterhalen of glycerine in je verf dierlijk is, is door de fabrikant te benaderen. Er bestaat gelukkig een hoogwaardig en veganistisch alternatief: plantaardig geproduceerde glycerine.

5. Het Dierlijke Pigment Ivoorzwart (Ivory Black) in Verf en Inkt

Wat is het en waar wordt het voor gebruikt?
Ivoorzwart, ook bekend als bottenzwart (bone black), is een van de meest gebruikte zwarte pigmenten. Het wordt gemaakt van de as van verbrande dierlijke botten, afkomstig uit de bio-industrie. Vroeger werd hiervoor verbrand ivoor gebruikt, maar omdat ivoor zeldzaam en in de meeste landen verboden is, worden nu standaard dierenbeenderen gebruikt. Ivoorzwart heeft een warme bruine ondertoon, een goede dekking en lichtechtheid, en is bovendien geschikt om mee te glaceren, wat het geliefd maakt onder kunstenaars. Alle verf en inkt met de naam 'ivoorzwart', 'bottenzwart', 'ivory black' of 'bone black' bevat dit pigment. Ook de populaire kleuren Payne’s Gray en Sepia, en sommige donkerbruintinten, bevatten vaak ivoorzwart. De pigmentnaam voor ivoorzwart is PBk9.

Welke alternatieven zijn er?
Het meest gebruikte alternatief is lampenzwart (carbon black), historisch gemaakt van lampenroet, met een blauwige ondertoon. De pigmentnaam hiervoor is PBk6. Ook marszwart (PBk11), gemaakt van ijzeroxide, is een goed alternatief. Het heeft, net als ivoorzwart, een bruine ondertoon en een zeer goede dekkracht. Bij twijfel over zwarte inkten is het altijd raadzaam om de fabrikant te raadplegen.

6. Karmijn als Pigment in Inkt

Wat is het en waar wordt het voor gebruikt?
Karmijn, of cochenille, is een felrode kleurstof die wordt verkregen uit fijngemalen cochenilleschildluizen, een soort insect. Het wordt op grote schaal gebruikt als voedselkleurstof en in cosmetica. Vanwege een slechte lichtechtheid wordt karmijn echter nog maar zelden gebruikt in verf; verf met de naam 'karmijn' of 'karmijnrood' is tegenwoordig meestal synthetisch. Wel wordt karmijn nog steeds gebruikt in (druk)inkt.

Welke alternatieven zijn er?
Er zijn veel alternatieven voor karmijn als rode kleurstof. De meest gebruikte rode pigmenten in verf met hoge lichtechtheid en kleurkracht zijn cadmium- en azopigmenten. Gezien de giftigheid is cadmium niet de meest gezonde of duurzame keuze; kies indien mogelijk voor het milieuvriendelijkere en minder giftige azopigment.

7. Ossengal als Bindmiddel in Aquarelverf

Wat is het en waar wordt het voor gebruikt?
Zoals de naam al aangeeft, is ossengal afkomstig van runderen. Het wordt veel gebruikt als bindmiddel in verf, vooral in aquarelverf van kunstenaarskwaliteit. Omdat ossengal een relatief duur ingrediënt is, wordt het vaak niet gebruikt in goedkopere verf of verf van oefenkwaliteit.

Welke alternatieven zijn er?
Ossengal kan tegenwoordig synthetisch worden geproduceerd, hoewel dit nog niet de standaard is. Veel bekende merken gebruiken nog steeds dierlijke ossengal. Als alternatief wordt ook arabische gom gebruikt als bindmiddel in (aquarel)verf.

8. Dierlijke Schellak in Vernis of Oost-Indische Inkt

Wat is het en waar wordt het voor gebruikt?
Schellak (of shellac) is een harsachtige uitscheiding van het lakinsect Kerria lacca, die van bomen wordt afgeschraapt. Dit insect is verwant aan de cochenilleschildluis (waaruit karmijn wordt gewonnen). Hoewel de insecten over het algemeen niet direct worden gedood voor de oogst, is het een ingrediënt om te vermijden. Voor de productie van 1 kilo schellak zijn tot wel 300.000 insecten nodig, en tot 25% van ruwe schellak bestaat uit gemalen insecten. Er is weinig informatie over ethische verkrijging, wat duidt op een gebrek aan transparantie.

Schellak wordt gebruikt in grondverf, primers, vernissen en fixatieven voor tekeningen en schilderijen. Het is ook een bindmiddel in Oost-Indische inkt en sommige andere watervaste inkten. Daarnaast wordt het gebruikt in de voedselindustrie (om snoep en fruit te laten glanzen), cosmetica (nagellak) en houtbewerking. Kunstenaarsbenodigdheden met 'schellak' of 'shellac' bevatten dit ingrediënt. Oost-Indische inkt bevat vrijwel altijd schellak, evenals veel andere watervaste inkten. Bij twijfel: benader de fabrikant.

Welke alternatieven zijn er?
Er zijn verschillende synthetische harsen, vernissen en lakken op de markt, vaak op basis van polyurethaan of acryl (plastic). Andere varianten zijn op basis van cellulosenitraat, een natuurlijk product, maar het gebruik van schadelijke thinners maakt ze alsnog minder milieuvriendelijk. Schellak is een duurzaam en natuurlijk product, wat het milieuvriendelijker maakt dan synthetische alternatieven, maar de onduidelijke dierlijke herkomst blijft een zorg. Het meest duurzame alternatief zijn vernissen op waterbasis. Deze gebruiken minder schadelijke oplosmiddelen, petroleum of andere giftige bestanddelen en zijn vaak redelijk waterbestendig na uitharding. Kies voor lakken en vernissen op waterbasis met een zo laag mogelijke VOC-concentratie. Voor het afwerken van hout kun je ook olie gebruiken, al vereist dit regelmatig opnieuw oliën. Voor Oost-Indische inkt is er nog geen breed verkrijgbaar veganistisch alternatief met dezelfde eigenschappen.

Veganistische & Duurzame Kunstmerken: Een Overzicht

Als kunstenaars zoeken we voortdurend naar dier- en milieuvriendelijke alternatieven. Het is belangrijk om de boodschap van je kunst ook door te voeren in de manier waarop je werk tot stand komt. Hieronder vind je een overzicht van merken en hun standpunten, gebaseerd op recent onderzoek. Houd er rekening mee dat niet elk merk in deze lijst 100% geschikt is voor elke veganist; de uiteindelijke afweging ligt bij jou.

Overzicht van Merken en Hun Vegan Status

Mist hier een merk?

Staat er een merk niet in deze lijst? Overweeg ze zelf te benaderen of stuur een e-mail. Samen kunnen we de transparantie in de kunstenaarswereld vergroten en meer inzicht verschaffen.

Veelgestelde Vragen over Vegan Kunstmaterialen

Is acrylverf veganistisch?

Niet alle acrylverf is veganistisch. Hoewel acrylverf voornamelijk bestaat uit plastic polymeren en pigmenten, kunnen er dierlijke ingrediënten in het productieproces of in de pigmenten zelf worden gebruikt. Denk hierbij aan dierlijke lijmen (gelatine) als bindmiddel, dierlijke ossengal als natmiddel, of pigmenten zoals ivoorzwart (PBk9) dat gemaakt is van verbrande dierenbotten. De meeste acrylverven bevatten geen dierlijke bindmiddelen, maar de aanwezigheid van ivoorzwart is een veelvoorkomende uitzondering. Controleer altijd de specifieke pigmentcodes (PBk9 vermijden) of raadpleeg de fabrikant.

Is Pebeo acrylverf veganistisch?

Ja, volgens de informatie die in dit artikel is gebruikt, is Pebeo Studio Acrylverf veganistisch. Het is zowel kunstenaarsvriendelijk als diervrij, wat het een geschikte keuze maakt voor een breed scala aan artistieke voorkeuren.

Waarom is het zo moeilijk om veganistische kunstmaterialen te vinden?

Het is moeilijk om veganistische kunstmaterialen te vinden om verschillende redenen: gebrek aan transparantie in de industrie (ingrediëntenlijsten ontbreken vaak), complexe toeleveringsketens (fabrikanten weten soms zelf niet alle herkomst van grondstoffen), en het feit dat dierlijke producten vaak als 'verwerkingshulpmiddelen' worden gezien in plaats van 'ingrediënten' (zoals gelatine in papier). Daarnaast is de vraag naar veganistische kunstmaterialen pas recentelijk toegenomen, waardoor de industrie zich nog aan het aanpassen is.

Zijn synthetische penselen altijd veganistisch?

Ja, synthetische penselen zijn in principe altijd veganistisch, aangezien ze gemaakt zijn van kunstvezels zoals polyester en geen dierlijk haar bevatten. Dit is het meest gangbare en diervriendelijke alternatief voor penselen van dierenhaar.

Zijn natuurlijke pigmenten altijd veganistisch?

Nee, natuurlijke pigmenten zijn niet altijd veganistisch. Hoewel veel natuurlijke pigmenten afkomstig zijn van mineralen of planten (zoals aardpigmenten), zijn er ook traditionele natuurlijke pigmenten die van dierlijke oorsprong zijn, zoals ivoorzwart (verbrande botten) of karmijn (insecten). Het is belangrijk om de specifieke herkomst van elk natuurlijk pigment te controleren.

Hoe weet ik of papier veganistisch is?

Papier kan gelatine bevatten, vooral aquarelpapier, omdat dit wordt gebruikt als lijmstof (sizing) om te voorkomen dat water te snel intrekt. Niet alle papiersoorten bevatten gelatine. Veel merken bieden tegenwoordig gelatinevrij papier aan. De beste manier om dit te controleren is door te zoeken naar labels als 'gelatinevrij' of 'vegan friendly' op de verpakking, of door de website van de fabrikant te raadplegen.

Conclusie

De wereld van kunstmaterialen is complex, met verborgen ingrediënten en processen die zowel onze gezondheid als het milieu kunnen beïnvloeden. Door bewust te kiezen voor materialen die vrij zijn van schadelijke chemicaliën en dierlijke componenten, dragen we bij aan een meer duurzame en dierproefvrije kunstpraktijk. Het vereist onderzoek en soms direct contact met fabrikanten, maar de beloning is een kunst die niet alleen esthetisch, maar ook ethisch verantwoord is. Laten we samen streven naar meer transparantie en een verantwoordelijke benadering van kunstcreatie.

Als je andere artikelen wilt lezen die lijken op Is Acrylverf Veganistisch? De Gids voor Vegan Kunst, kun je de categorie Verf bezoeken.