Winschoten: Meer Dan Alleen 'Sodom' – De Roos van Oldambt

Winschoten, een stad gelegen in het hart van Oost-Groningen, draagt een rijke geschiedenis met zich mee die tot uiting komt in haar vele bijnamen. Eén van de meest intrigerende en veelbesproken namen is ongetwijfeld 'Sodom'. Deze opmerkelijke bijnaam roept direct vragen op en verwijst naar een bijzonder hoofdstuk in de geschiedenis van de stad, die diep geworteld is in de Joodse gemeenschap die hier voor de Tweede Wereldoorlog floreerde. Maar Winschoten is veel meer dan alleen haar 'Sodom'-verleden; het is een stad van molens, rozen en een bruisend centrum dat een cruciale functie vervult voor de hele regio.

De oorsprong van de bijnaam 'Sodom' voor Winschoten ligt verankerd in de 19e eeuw, binnen de toen omvangrijke Joodse gemeenschap van de stad. Het verhaal gaat dat een rabbijn, tijdens een sabbatdienst in de synagoge aan de Langestraat, ontstemd was over het geringe aantal mannelijke aanwezigen. Juist die dag stond het Bijbelse verhaal van Abraham en de verdoemde steden Sodom en Gomorra op het leesrooster. In een briljante woordspeling vanuit het Hebreeuws vergeleek de rabbijn Winschoten met Sodom. Zijn uitspraak “Winschoten, dat betekent Winsjgotem” was een vindingrijke manier om te zeggen “Winschoten betekent: de mannen waren zondaren”. Dit verhaal werd ongetwijfeld uitgebreid doorverteld, zowel binnen als buiten de Joodse gemeenschap, en zo beklijfde de naam. Het symboliseerde de vermeende 'slechte zeden' die de Joodse gemeenschap toedichtte aan de andere stadsinwoners. Deze unieke, doch enigszins controversiële, bijnaam is daarmee een blijvende herinnering aan de culturele en religieuze diversiteit die Winschoten lange tijd kenmerkte.

Winschoten: Een Stad Vol Karakteristieke Bijnamen

Naast de intrigerende bijnaam 'Sodom' kent Winschoten nog diverse andere namen die de identiteit en kenmerken van de stad treffend beschrijven. Deze bijnamen vertellen elk een eigen verhaal over de stad en haar inwoners, en dragen bij aan haar unieke karakter in de provincie Groningen.

• Molenstad: Winschoten had in het verleden vele molens binnen haar stadsgrenzen, op enig moment zelfs meer dan zes. Drie van deze historische molens, waaronder de korenmolen Edens (de oudste en hoogste nog bestaande molen van Groningen), zijn tot op de dag van vandaag bewaard gebleven. Deze overvloed aan molens leverde Winschoten sinds de jaren vijftig de trotse bijnaam Molenstad op.
• Rozenstad: De omgeving van Winschoten staat bekend om haar vele rozenkwekers. Deze bloeiende industrie en het prachtige Rosarium in het Stadspark, ten noorden van de binnenstad, hebben geleid tot de bijnaam Rozenstad. In de stadsmarketing wordt Winschoten zelfs actief gepromoot als de "Roos in de Regio", wat de sterke associatie met deze prachtige bloem benadrukt.
• Lutje Mokum: Door de historisch grote Joodse gemeenschap die in Winschoten woonde, kreeg de stad ook de liefkozende bijnaam 'Lutje Mokum', wat 'Klein Amsterdam' betekent. Deze naam onderstreept de belangrijke culturele en demografische invloed die de Joodse bevolking op de stad had.
• Tellerlikkers: Een meer gekscherende bijnaam voor de inwoners van Winschoten is 'Tellerlikkers'. Deze humoristische term verwijst waarschijnlijk naar een vermeende zuinigheid of de gewoonte om 'het bordje schoon te likken', al is de exacte oorsprong niet altijd eenduidig.

Deze veelheid aan bijnamen getuigt van de veelzijdige aard van Winschoten en de rijke geschiedenis die de stad gevormd heeft. Ze geven een levendig beeld van de economische activiteiten, de demografische samenstelling en de humor van de lokale bevolking.

Winschoten als Economisch en Regionaal Centrum

Als hoofdplaats van de gemeente Oldambt vervult Winschoten een onmisbare centrumfunctie, niet alleen binnen haar eigen gemeente, maar ook voor de bredere regio Oost-Groningen. De stad heeft zich door de jaren heen ontwikkeld tot een belangrijke economische motor en een aantrekkelijke winkelbestemming.

Winschoten staat bekend als de tweede koopstad van de provincie Groningen, alleen overtroffen door de stad Groningen zelf. Met een indrukwekkend winkeloppervlak van circa 77.000 m² trekt de stad een groot aantal consumenten aan. De strategische nabijheid van de Duitse grens maakt Winschoten bovendien zeer aantrekkelijk voor winkelend publiek uit de Duitse grensregio's Emsland en Ostfriesland. Dit internationale karakter draagt bij aan de levendigheid en economische kracht van de binnenstad.

De economie van Winschoten is divers en biedt ruim 11.000 banen op een bevolking van iets meer dan 18.000 inwoners. Dit maakt de stad tot een van de belangrijkste economische kernen in de provincie. De dienstensector is vooral geconcentreerd in en rond de binnenstad, terwijl industriële bedrijvigheid, handel en transport voornamelijk aan de oostzijde van de stad te vinden zijn, nabij de oostelijke rondweg en de autosnelweg A7.

Belangrijke werkgevers in Winschoten zijn onder meer zorggroep Oosterlengte, Lentis en werkbedrijf Afeer in de zorg- en dienstensector. Op de bedrijventerreinen, zoals Bussinesspark Reiderland, De Rensel en Hoogebrug, zijn grote namen gevestigd zoals brandweerwagenfabrikant Ziegler, meubelfabrikant Interfurn en Qsil (producent van verlichting, voorheen Philips). Winschoten heeft van oudsher ook een sterke aanwezigheid van logistieke bedrijven. De grote pakhuizen langs de Havens van Winschoten getuigen van de bedrijvigheid gerelateerd aan de graan- en zadenhandel, met bedrijven als Robertus Zaden. Daarnaast is Winschoten bekend om haar staalindustrie (Geertsema Staal) en de aanwezigheid van Pre Zero (voorheen Virol recycling). Een recente en belangrijke ontwikkeling is de aankoop van de laatste grote bedrijfskavel op bedrijventerrein Hoogebrug III door Google in juli 2021 voor de bouw van een datacenter, wat de economische aantrekkingskracht van de stad verder onderstreept.

Van Vlek tot Stad: Een Historische Tijdlijn

De geschiedenis van Winschoten is er een van gestage ontwikkeling en transformatie. Sinds de 16e eeuw werd Winschoten beschouwd als een 'vlek', een grotere marktplaats zonder formele stadsrechten. Pas in 1819 kreeg de plaats, net als Delfzijl, alsnog stedelijke rechten en mocht zich vanaf dat moment stad noemen. Dit werd in 1825 formeel vastgelegd in een stedelijk reglement, hoewel stadsrechten in die tijd voornamelijk een symbolische betekenis hadden.

In de 16e en 17e eeuw speelde Winschoten ook een belangrijke militaire rol als vestingplaats. De vesting Winschoten maakte deel uit van een reeks vestingen en schansen in het Groninger grensgebied met Duitsland. Deze vestingwerken werden in de 18e eeuw ontmanteld, maar de stadsvlag herinnert nog steeds aan dit militaire verleden. Het belangrijkste beeldmerk van de stad is de toren van de Marktpleinkerk, lokaal bekend als d'Olle Witte, met een hoogte van 41 meter, die al eeuwenlang het stadsgezicht domineert.

Actuele Ontwikkelingen en Stadsvernieuwing

Aan het begin van de 21e eeuw staat Winschoten voor nieuwe uitdagingen en kansen om haar positie als tweede koopstad van de provincie verder uit te bouwen. Grote infrastructurele projecten en stedelijke vernieuwingen hebben de afgelopen decennia het aanzien van de stad ingrijpend veranderd.

• Winkelcentrum 't Rond: In 2002 werd het nieuwe overdekte winkelcentrum 't Rond geopend, een belangrijke impuls voor de binnenstad en een trekpleister voor grote winkelketens.
• Blauwestad en Oldambtmeer: Vanaf 2004 werd gestart met het grootschalige landschapsproject Blauwestad, inclusief de aanleg van het Oldambtmeer (800 ha) en de bouw van 1480 woningen. Koningin Beatrix opende in 2005 de kraan om het meer vol te laten lopen. Hoewel de bankencrisis de verwachte toestroom van nieuwe bewoners aanvankelijk afremde, is Blauwestad inmiddels een bloeiend gebied met ruim 600 voltooide woningen en 1100 inwoners in 2023.
• Cultuurhuis De Klinker: Na de sloop van het oude theater De Klinker in 2009, werd in 2015 een modern nieuw cultuurhuis met dezelfde naam gerealiseerd, een centraal punt voor kunst en cultuur in de stad.
• Gemeentelijke Herindeling: Op 1 januari 2010 fuseerde Winschoten met de gemeenten Scheemda en Reiderland tot de nieuwe gemeente Oldambt. Het stadskantoor van Winschoten huisvest nu de ambtenaren, en de gemeenteraad vergadert in 'Halte Democratie', een gerestaureerd gebouw van de voormalige tramwegmaatschappij.
• Ziekenhuisontwikkeling: Het oude St. Lucasziekenhuis sloot in 2018 zijn deuren, na een fusie met Delfzicht en de bouw van een nieuw ziekenhuis in Scheemda. De Lucas-locatie in Winschoten, waar het voormalige ziekenhuis stond, wordt momenteel herontwikkeld voor de bouw van appartementen en winkels, met sloopwerkzaamheden die naar verwachting eind zomer 2024 zijn voltooid.
• Herinrichting Binnenstad: Sinds 2015 is een grootschalig actieplan gestart om de binnenstad te versterken. Dit omvat onder meer het deels terugbrengen van water in de Venne, de herinrichting van het Oldambtplein en een metamorfose van het stationsgebied. Bij de werkzaamheden aan de Venne werden Joodse graven ontdekt op de locatie van een voormalig Joods kerkhof en armenhuis, nu gemarkeerd door een herdenkingszuil.

Voor de toekomst richt Winschoten zich op het tegengaan van de bevolkingsdaling, die rond 2019 tot stilstand is gebracht, en het verder concentreren en moderniseren van het winkelgebied rond de Langestraat. Projecten zoals "De poort van Winschoten" en de herontwikkeling van het noordelijke deel van de Langestraat en het ziekenhuisterrein moeten zorgen voor een mix van moderne winkels, horeca en woningen. De visie voor de binnenstad (2022) legt de nadruk op winkelen, wonen, ontmoeten, water en klimaatadaptieve maatregelen. Met subsidies van het rijk worden 245 nieuwe woningen in de binnenstad versneld gebouwd.

Verkeer, Infrastructuur en Waterstaat

De ligging van Winschoten is van oudsher strategisch, wat heeft geleid tot een goed ontwikkelde infrastructuur die de stad verbindt met de rest van Nederland en Duitsland.

Wegennet

Winschoten is uitstekend bereikbaar via de A7, met afslagen Winschoten en Winschoten-West die directe verbindingen met de stad bieden. De A7 verbindt Winschoten met Groningen en, via de aansluitende Bundesautobahn 280, met Bremen in Duitsland. De N367 vormt de oostelijke rondweg van de stad. Een cruciaal verkeersknooppunt is de Blauwe Roos, een verkeersplein dat de afrit Winschoten op de A7 verbindt met wegen naar de binnenstad, Beerta en Finsterwolde. Vanwege de hoge verkeersintensiteit (meer dan 20.000 verkeersbewegingen per etmaal) worden aanpassingen van dit knooppunt bestudeerd om spitsuurproblemen op te lossen.

Waterwegen

De stad is per schip bereikbaar via het Winschoterdiep en de Rensel, hoofdvaarroutes geschikt voor schepen tot 1350 ton. Ook loopt de Pekel Aa langs Winschoten richting Nieuwe Statenzijl, waar deze uitmondt in de Dollard. Voor recreatievaart beschikt Winschoten over een jachthaven. De recentere realisatie van de noordelijke vaarverbinding stelt recreatieschepen in staat om vanuit Winschoten via het Oldambtmeer door te varen naar Termunterzijl, wat de recreatieve mogelijkheden aanzienlijk vergroot.

Spoorwegen

Sinds 1868 ligt Winschoten aan de spoorlijn Groningen-Bad Nieuweschans, onderdeel van de Spoorlijn Harlingen - Nieuwe Schans. In 1876 kwam de aansluiting op het Duitse spoorwegnet tot stand met de opening van de spoorlijn Nieuwe Schans – Ihrhove. Station Winschoten, voltooid in 1865, verkeert nog steeds in originele staat. Sinds december 2020 rijdt er een sneltrein Groningen-Winschoten, en met het project Wunderline is het de bedoeling om in 2024 rechtstreekse internationale treinen te laten rijden tussen Groningen en Bremen, afhankelijk van het herstel van de spoorbrug bij Weener. Tevens staat een spoorverdubbeling tussen Scheemda en Winschoten gepland voor 2023-2024.

Waterstaatkundig Beheer

Het kerspel Winschoten vormde al sinds de 16e eeuw een afzonderlijk dijkrecht, verantwoordelijk voor het beheer van de sluis van Winschoterzijl. Door de eeuwen heen is het waterbeheer geëvolueerd, met de bouw van poldermolens zoals die te Oostereinde (1803) en de molen Goliath aan de Pekel Aa (1851). Het Stoomgemaal Winschoten uit 1876 is intact gebleven en heeft tegenwoordig een museale functie. Diverse waterschappen op het grondgebied van Winschoten zijn in de loop der tijd samengevoegd, en sinds 2000 maakt het gebied deel uit van het waterschap Hunze en Aa's.

Demografie en Bevolkingsontwikkeling

Winschoten heeft in haar bestaan als gemeente een aanzienlijke bevolkingsgroei doorgemaakt, mede dankzij de komst van industrievestigingen. Deze groei stagneerde echter rond 1980, waarna de stad een periode van dalende bevolkingsaantallen kende. Rond 2019 is deze daling tot staan gebracht, en de stad werkt actief aan maatregelen om de bevolking te stabiliseren en te laten groeien, vooral in het centrum.

De bevolkingsontwikkeling van Winschoten van 1795 tot heden toont een dynamisch patroon. Na een periode van sterke groei tot de jaren '80, volgde een daling die recentelijk is omgebogen. Op 1 januari 2024 telde de stad 18.750 inwoners, een toename ten opzichte van een jaar eerder. Het centrum van Winschoten heeft de afgelopen jaren zelfs een groei in inwoners gezien, voornamelijk door de toevoeging van nieuwe woningen.

Bron: CBS bevolking per viercijferige postcode

Openbaar Vervoer: Van Tramstad tot Moderne Buslijnen

Winschoten heeft een rijke geschiedenis op het gebied van openbaar vervoer, met name als voormalige 'tramstad'. Aan het eind van de 19e en het begin van de 20e eeuw was de stad een belangrijk knooppunt voor stoomtrams, die verbindingen boden naar omliggende plaatsen zoals Beerta, Finsterwolde, Scheemda, Oude en Nieuwe Pekela, Stadskanaal, Delfzijl, Ter Apel en Bellingwolde. De Stoomtramweg-Maatschappij Oldambt - Pekela en de Stoomtramweg-Maatschappij Oostelijk Groningen speelden hierin een cruciale rol. Hoewel het reizigersvervoer in de jaren dertig geleidelijk werd vervangen door bussen, keerden de trams tijdens de Tweede Wereldoorlog tijdelijk terug. In 1950 reed de laatste goederentram, waarmee definitief een einde kwam aan het tramtijdperk in Winschoten.

Tegenwoordig beschikt Winschoten over een modern openbaar vervoersnetwerk. De stad heeft een spoorwegstation aan de spoorlijn Groningen - Bad Nieuweschans, met treindiensten die worden geëxploiteerd door Arriva. Daarnaast zijn er diverse busverbindingen, geëxploiteerd door Qbuzz en De Grooth Vervoer, die Winschoten verbinden met een breed scala aan bestemmingen in de regio.

Buslijnen Winschoten

Het voormalige overdekte busstation bij het spoorwegstation is inmiddels gesloopt en vervangen door een openlucht busstation, dat nog steeds een centraal knooppunt vormt voor regionaal busvervoer.

Veelgestelde Vragen over Winschoten

Waarom wordt Winschoten 'Sodom' genoemd?

De bijnaam 'Sodom' is in de 19e eeuw ontstaan binnen de Joodse gemeenschap van Winschoten. Een rabbijn vergeleek de stad met het Bijbelse Sodom, omdat hij vond dat er te weinig mannen in de synagoge aanwezig waren tijdens zijn dienst. Hij maakte een woordspeling van Winschoten naar 'Winsjgotem', wat in het Hebreeuws zoiets betekent als 'de mannen waren zondaren', verwijzend naar 'slechte zeden'.

Wat zijn de belangrijkste bijnamen van Winschoten?

Winschoten staat bekend onder verschillende bijnamen: Sodom (vanwege de Joodse gemeenschap), Molenstad (door het grote aantal molens in het verleden), Rozenstad (vanwege de rozenkwekerijen en het Rosarium), en Lutje Mokum (Klein Amsterdam, vanwege de grote Joodse gemeenschap).

Welke economische functie heeft Winschoten?

Winschoten vervult een belangrijke centrumfunctie in Oost-Groningen en is na de stad Groningen de tweede koopstad van de provincie. Het is een belangrijke economische kern met ruim 11.000 banen, met een sterke aanwezigheid in de detailhandel, dienstverlening, industrie, logistiek en zorg.

Heeft Winschoten stadsrechten?

Ja, Winschoten kreeg in 1819 (net als Delfzijl) alsnog stedelijke rechten en mocht zich vanaf dat moment stad noemen. Dit werd in 1825 vastgelegd in een stedelijk reglement. Voor die tijd werd het beschouwd als een 'vlek', een grotere marktplaats zonder formele stadsrechten.

Waar ligt Winschoten in de provincie Groningen?

Winschoten ligt in het oosten van de provincie Groningen, en in het zuiden van de regio Oldambt. De stad is goed bereikbaar via de A7 en vormt een belangrijk knooppunt in de regio.

Wat is de betekenis van de naam Winschoten?

De naam Winschoten wordt voor het eerst gebruikt in de 14e eeuw. Het achtervoegsel '-schoten' verwijst naar hoger liggend land, mogelijk een hoger gelegen plek bij veengrond. Het voorvoegsel 'Win-' verwijst naar een Germaans woord dat 'weiland' of 'hooiland' betekent. De naam duidt dus waarschijnlijk op een hoger gelegen weiland.

Als je andere artikelen wilt lezen die lijken op Winschoten: Meer Dan Alleen 'Sodom' – De Roos van Oldambt, kun je de categorie Verf bezoeken.