Encaustic Schilderen: De Magie van Hete Was

Encaustic schilderen is een eeuwenoude kunstvorm die de laatste jaren aan populariteit heeft gewonnen, en dat is niet voor niets. In tegenstelling tot acryl- of olieverf, waarbij een polymeer of olie het bindmiddel is, maakt encaustic gebruik van hete was. Deze techniek, die dateert uit de oudheid, creëert werkstukken met een unieke diepte, textuur en glans die met geen enkel ander medium te evenaren zijn. De basis van encaustic is zuivere bijenwas, vaak gefilterd en gemengd met damarhars. Deze hars verbetert de was door er een prachtige doorschijnendheid aan toe te voegen en het smeltpunt van de was te verhogen, wat resulteert in een duurzamer en beter werkbaar medium. Hoewel je ook onbewerkte bijenwas zonder damarhars kunt gebruiken, zal het eindresultaat minder robuust zijn.

Ben je nieuwsgierig geworden, maar twijfel je of je wilt investeren in alle materialen die nodig zijn voor encaustic schilderen? De aanschaf kan inderdaad prijzig zijn. Een uitstekende manier om te beginnen is door simpelweg een klein blokje bijenwas te kopen, vaak verkrijgbaar bij lokale imkers op boerenmarkten. Je kunt dan een föhn gebruiken om de was te smelten en te kijken of deze techniek je inspireert. Veel kunstenaars zijn op deze manier begonnen; ze smolten gele (ongefilterde) bijenwas in een oude pan op het fornuis, brachten het aan met een kwast en gebruikten vervolgens een föhn om het aan het oppervlak te fixeren. Als je merkt dat je er echt van houdt, kun je overwegen te investeren in een warmhoudplaat, een heteluchtpistool, geraffineerde bijenwas, pigmenten en andere gespecialiseerde benodigdheden.

Ondergronden en Encaustic: Waar Werk Je Op?

De keuze van de ondergronden is cruciaal voor encaustic schilderen, aangezien de waslaag zich goed moet hechten en de ondergrond de warmte moet kunnen verdragen. Hoewel sommige kunstenaars op papier werken, wat uitstekend kan zijn voor workshops of studies, geven de meeste encaustic kunstenaars de voorkeur aan hout. Hout is een fantastisch oppervlak om laag na laag was toe te voegen, waardoor een indrukwekkende diepte en textuur ontstaat. Als je, net als sommigen, dunne lagen aanbrengt, werkt papier ook prima. Het nadeel van werken op papier is echter dat het voltooide werk waarschijnlijk achter glas moet worden ingelijst, wat de prachtige, tastbare lagen was bedekt. Dit kun je oplossen door het papier vooraf op een houten paneel te lijmen, of simpelweg direct op hout te werken.

Naast hout en papier zijn er nog andere materialen die geschikt zijn als ondergrond voor encaustic. Denk hierbij aan canvas, ongeglazuurd keramiek (bisque-fired ceramic) en zelfs gipsplaat. Net als bij elk ander medium moedigen we je aan om te experimenteren. Probeer verschillende ondergronden uit om te ontdekken welke het beste bij jouw stijl en voorkeur passen. De veelzijdigheid van encaustic maakt het mogelijk om op diverse materialen unieke kunstwerken te creëren.

Kun Je over Encaustic Heen Schilderen?

Een veelgestelde vraag is of je over een encaustic schilderij heen kunt schilderen met andere mediums. Over het algemeen is encaustic de laatste en definitieve laag van een kunstwerk. De unieke, wasachtige textuur van een voltooid encaustic stuk maakt het niet ideaal voor het aanbrengen van andere verfsoorten zoals acryl of olieverf. Deze zouden waarschijnlijk niet goed hechten of de esthetiek van de waslaag aantasten.

Echter, de interactie tussen encaustic en andere mediums kan op specifieke manieren plaatsvinden, vaak door encaustic over andere mediums aan te brengen. Een interessant voorbeeld hiervan is het gebruik van encaustic over olieverf. Het werken met encaustic over natte olieverf kan de optische effecten van de olie accentueren en verrijken, vooral als de was slechts kort wordt versmolten. Dit creëert een prachtige diepte en luminositeit. Een langere versmelting kan ervoor zorgen dat de olie in de was diffundeert, wat een subtieler, gemengd effect geeft. Bij verdere versmelting kan de olie zich enigszins van de was scheiden, wat een ongewoon, gevlekt effect kan opleveren. Dit toont aan dat, hoewel je niet zomaar over encaustic heen schildert, encaustic wel op fascinerende wijze kan worden gecombineerd met andere mediums om unieke resultaten te bereiken.

Alternatieven voor Encaustic Gesso: Zelf Maken of Vervangen

Een ander onderwerp dat vaak ter sprake komt bij encaustic schilderen is encaustic gesso. Voor kunstenaars in Europa kan het verkrijgen van deze specifieke gesso prijzig zijn of zelfs moeilijk, zeker na Brexit. Gelukkig zijn er diverse uitstekende oplossingen beschikbaar. Je kunt encaustic gesso vervangen door materialen zoals krijtverf of melkverf. Deze bieden een vergelijkbare poreuze ondergrond die nodig is voor de hechting van de was.

Een andere, zeer bevredigende optie is het zelf maken van je eigen encaustic gesso. Dit is een verrassend eenvoudig proces en je kunt een traditioneel type gesso maken met behulp van huidenlijm (Rabbit Skin Glue - RSG). Deze methode is al eeuwenoud en heeft zich bewezen. Voor degenen die in Europa wonen en de moeilijkheden hebben ervaren bij het verkrijgen van encaustic benodigdheden, is dit recept een welkome uitkomst. Het stelt je in staat om met hoogwaardige materialen te werken zonder afhankelijk te zijn van dure import. Hieronder vind je twee beproefde recepten voor het maken van je eigen encaustic gesso, die jarenlang zonder problemen zijn gebruikt.

Benodigdheden voor Beide Methoden:

• Beste kwaliteit huidenlijm (Rabbit Skin Glue) van een kunstenaarsbenodigdhedenwinkel
• Vulmiddel: krijt, calciumcarbonaat of klei (hoe fijner, hoe beter)
• Een glazen pot van 250 tot 500 ml (jam- of groentepotten met een brede opening zijn ideaal)
• Water (gekookt of gewoon uit de kraan)
• Platte kwast, geschikt voor aquarel (een goede hake kwast is een uitstekende keuze)
• Een houten roerstaafje

Methode 1: De Traditionele Manier

Deze methode vereist wat voorbereidingstijd, maar levert een zeer fijne gesso op.

De dag ervoor...

1. Vul de glazen pot met lauw water (rond lichaamstemperatuur, 37°C).
2. Voeg vulmiddel (krijt, calciumcarbonaat of klei) toe totdat je een witte vloeistof krijgt die lijkt op magere melk.
3. Voeg ongeveer een afgestreken eetlepel huidenlijm granulaat toe voor elke 150 ml vloeistof.
4. Sluit de pot, schud een beetje en zet deze een nacht in de koelkast. Dit zorgt ervoor dat de lijmkorrels volledig kunnen zwellen en hydrateren.

De volgende dag...

1. Open de pot en gooi de eventueel resterende vloeistof bovenop de 'gelei' weg.
2. Plaats de pot in een pan met water en verwarm deze totdat het water kookt. Zet het vuur dan uit en laat de pot 10-20 minuten staan. Roer niet. Zorg er absoluut voor dat de gesso zelf niet kookt; dit zal de hechtkwaliteit van de gesso ruïneren.
3. Je gesso is nu klaar en moet warm worden aangebracht, aangezien het vast wordt wanneer het afkoelt.

Hoe Gesso Aanbrengen (Traditionele Methode):

Traditioneel worden zeven lagen gesso gebruikt om een zeer fijn oppervlak te creëren. Je kunt echter minder lagen aanbrengen als je dat wilt. De voorbereiding van de panelen is essentieel voor een goede hechting.

1. Bereid de panelen voor: ze moeten schoon zijn. Schuur ze lichtjes om het oppervlak op te ruwen. Bescherm de randen indien nodig met afplaktape. Plaats de panelen een beetje schuin, dit helpt bij het gelijkmatig verdelen van de gesso.
2. Zet de warmte weer aan (in de pan met water) en roer langzaam met een houten roerstaafje totdat het witte mengsel volledig vloeibaar is (denk aan de consistentie van melk). NIET LATEN KOKEN!

Eerste 2 lagen...

De eerste en tweede lagen zijn zeer vloeibaar. Breng de vloeistof aan zoals je een inktwash zou aanbrengen: van boven naar beneden in ononderbroken horizontale streken. Verwijder overtollige gesso aan de onderkant met keukenpapier. Ga door naar het volgende paneel en doe precies hetzelfde. De volgende laag moet worden aangebracht voordat de vorige volledig droog is. De lagen moeten afwisselend worden aangebracht, wat betekent dat je het paneel 90 graden draait bij elke laag. Dit zorgt voor een gelijkmatige dekking en voorkomt kromtrekken.

Volgende lagen (3 & 4)...

Voeg meer vulmiddel (krijt, calciumcarbonaat of klei) toe aan de pot en verwarm deze opnieuw. Roer langzaam. De vloeistof moet nu iets dichter zijn dan magere melk en zonder bellen. Breng nog twee lagen van het preparaat aan, net zoals je deed bij lagen 1-2.

Volgende lagen (5 & 6)...

Voeg nog meer vulmiddel (krijt, calciumcarbonaat of klei) toe aan de pot en verwarm deze opnieuw. Roer langzaam. De vloeistof moet nu de consistentie van een milkshake hebben en nog steeds zonder bellen zijn. Breng nog twee lagen van het preparaat aan.

Zevende laag en afwerking...

Breng de zevende laag aan zoals voorheen. Indien gewenst kun je na droging lichtjes schuren. Als je paneel er nu goed uitziet, kun je hier stoppen. Zo niet, dan kun je de procedure voortzetten totdat je het gewenste resultaat hebt bereikt. Zorg ervoor dat de gesso volledig droog is voordat je erop begint te werken. Afhankelijk van de temperatuur en luchtvochtigheid in jouw omgeving, kan dit enkele dagen tot meer dan een week duren. Geduld is hierbij een schone zaak.

Afwerking van Je Panelen:

Je panelen moeten nu perfect glad zijn. Je hoeft ze niet te schuren als je dat niet wilt. Het is aan te raden om ze voorlopig zo te laten en ze pas vlak voordat je ze gebruikt te schuren, voor het geval ze tijdens opslag zijn bekrast of bevlekt met stof. Dit zorgt voor een optimaal oppervlak voor je encaustic werk.

Extra tips:

• Als je met grotere panelen werkt, is het een goed idee om de eerste laag aan de achterkant van het paneel aan te brengen. Op deze manier compenseer je de neiging van aan één zijde gegronde hout om krom te trekken. Breng de gesso in een asteriskvorm aan vanuit elke hoek en vervolgens vanuit de zijkanten; dit helpt het paneel zijn vorm te behouden en voorkomt kromtrekken.
• Ongebruikte gesso kan in de koelkast worden bewaard en is ongeveer 5 dagen houdbaar.

Methode 2: De Snelle Manier

De tweede manier is aanzienlijk sneller en werkt uitstekend voor een persoonlijke schilderstijl. Het is ideaal als je minder tijd hebt, maar toch de voordelen van zelfgemaakte gesso wilt benutten.

1. Meng één deel RSG-kristallen met 10 delen water in een dubbele boiler (NOG NIET VERWARMEN).
2. Laat dit mengsel een nacht weken, zodat de kristallen volledig kunnen oplossen en zwellen.
3. Verwarm het mengsel in de dubbele boiler, maar LAAT HET NIET KOKEN. Koken zal, zoals eerder genoemd, de hechtkwaliteit van de lijm aantasten.
4. Roer totdat alle kristallen zijn opgelost. Als je twee vingers in de lijm doopt, moet het heel licht plakkerig aanvoelen. Dit is de juiste consistentie.
5. Voeg één deel witkrijt of krijt toe aan één deel van het lijmmengsel en roer langzaam totdat er geen klontjes meer zijn. KLOP HET NIET OP; je wilt zo min mogelijk lucht in het mengsel brengen om bellen in je gesso te voorkomen.
6. De gesso is nu klaar voor gebruik. Breng het aan zoals hierboven beschreven, maar het zal iets dikker zijn. Een paar lagen zijn in dit geval waarschijnlijk al voldoende om een goede ondergrond te creëren.
7. Als je een wittere gesso wilt, kun je een deel van het krijt vervangen door titaniumwitpoeder. Dit geeft een helderder, meer dekkend wit.
8. Bewaar het ongebruikte deel in de koelkast en gebruik het binnen een week.

Veelgestelde Vragen over Encaustic Schilderen

Waarom wordt damarhars aan bijenwas toegevoegd?

Damarhars wordt toegevoegd om de bijenwas te verbeteren. Het maakt de was doorschijnender, wat zorgt voor een prachtige diepte in de lagen. Bovendien verhoogt het het smeltpunt van de was, waardoor het eindwerk duurzamer en sterker wordt.

Kan ik andere soorten was gebruiken dan bijenwas?

De traditionele en meest gebruikte basis voor encaustic is zuivere bijenwas, vaak gemengd met damarhars. Hoewel er experimenten zijn met andere wassoorten, bieden deze mogelijk niet dezelfde eigenschappen qua hardheid, smeltpunt, of transparantie als bijenwas met damarhars. Voor optimale resultaten wordt bijenwas aanbevolen.

Hoe lang moet zelfgemaakte gesso drogen?

De droogtijd van zelfgemaakte gesso varieert sterk, afhankelijk van de temperatuur en luchtvochtigheid in je omgeving. Dit kan variëren van enkele dagen tot ruim een week. Het is cruciaal dat de gesso volledig droog is voordat je begint met schilderen, om problemen met hechting en stabiliteit te voorkomen.

Kan ik zelfgemaakte gesso bewaren?

Ja, je kunt ongebruikte zelfgemaakte gesso bewaren in de koelkast. De traditionele methode is ongeveer 5 dagen houdbaar, terwijl de snelle methode ongeveer een week houdbaar is. Zorg ervoor dat de gesso in een goed afgesloten pot zit.

Is encaustic schilderen veilig om thuis te doen?

Ja, encaustic schilderen is veilig om thuis te doen, mits je de juiste voorzorgsmaatregelen neemt. Zorg voor goede ventilatie, werk op een stabiele ondergrond en wees voorzichtig met de hete was en gereedschappen. Gebruik waar nodig hittebestendige handschoenen. De wasdampen zijn over het algemeen niet schadelijk, maar goede ventilatie is altijd aan te raden.

Als je andere artikelen wilt lezen die lijken op Encaustic Schilderen: De Magie van Hete Was, kun je de categorie Schilderen bezoeken.