De fascinerende geschiedenis van de Kerstman

De Kerstman, met zijn vrolijke lach, rode pak en zak vol cadeaus, is wereldwijd een onmisbaar symbool van Kerstmis. Zijn aanwezigheid verlicht de feestdagen en brengt vreugde bij jong en oud. Maar wie is deze gezette, bebaarde man eigenlijk en waar komt hij vandaan? De geschiedenis van de Kerstman is een intrigerende reis door de tijd, vol culturele vermengingen en commerciële invloeden die hebben geleid tot de iconische figuur die we vandaag kennen.

Wat velen niet weten, is dat de oorsprong van de Kerstman, zoals we die in de Verenigde Staten en later wereldwijd zijn gaan waarderen, diep geworteld is in Europese tradities, met name die van de Nederlandse Sinterklaas. Het verhaal van de Kerstman is een prachtig voorbeeld van hoe folklore, literatuur, kunst en zelfs marketing samenkomen om een blijvend cultureel icoon te creëren.

De Nederlandse Wortels van de Amerikaanse Santa Claus

De meest gangbare voorstelling van de Kerstman, beter bekend als Santa Claus, vond zijn oorsprong in de Verenigde Staten. Dit figuur wordt doorgaans voorgesteld als een gezette, vrolijke oude man met een lange witte baard, gekleed in een opvallende rode jas met witte bontkraag en manchetten, een rode broek met witte bontboorden, een bijpassende rode hoed met wit bont en klassieke zwartleren riem en laarzen. Zijn onafscheidelijke accessoire is een grote tas, boordevol cadeaus voor alle kinderen. Soms draagt hij een bril, en heel af en toe wordt hij vergezeld door Mrs. Santa Claus, zijn eveneens vrolijke echtgenote.

De directe link tussen de Amerikaanse Santa Claus en de Nederlandse Sinterklaas is onmiskenbaar. Nederlandse kolonisten, die zich vanaf de 17e eeuw in Noord-Amerika vestigden, namen hun geliefde traditie van Sinterklaas mee. Het was in deze nieuwe wereld dat de naam 'Sinterklaas' geleidelijk verbasterd werd tot 'Santa Claus', een fonetische aanpassing die de weg vrijmaakte voor een nieuwe, unieke identiteit. Dit was de basis waaruit de Amerikaanse kersttraditie zich langzaam zou ontvouwen.

Al in 1809 beschreef Washington Irving in zijn satirische geschiedenis van New York, Knickerbocker's History of New York, een figuur genaamd Santa Claus. Deze beschrijving was duidelijk gebaseerd op de Nederlandse Sinterklaasgebruiken en gaf een vroege literaire vorm aan het personage in de Amerikaanse context. Irving's humoristische kijk op de Nederlandse erfenis in New York hielp de figuur van Santa Claus te introduceren bij een breder Amerikaans publiek, zij het nog in een rudimentaire vorm.

De Evolutie van zijn Uiterlijk: Van Elf tot Joviale Man

Het beeld van de Kerstman zoals we dat nu kennen, is niet van de ene op de andere dag ontstaan. Integendeel, zijn uiterlijk heeft door de eeuwen heen verschillende transformaties ondergaan. Nog maar honderd jaar geleden zag de Kerstman er heel anders uit. Vaak droeg hij een donkere mantel, en in de periode van de Amerikaanse Burgeroorlog (1861-1865) werd hij in het blad Harper's Weekly afgebeeld als een klein, elfachtig mannetje. Dit toont aan hoe vloeibaar zijn identiteit aanvankelijk was.

Een opmerkelijk detail uit deze periode is dat de Kerstman zich in deze afbeeldingen volledig achter de noordelijke staten schaarde in hun oorlog tegen de zuidelijke staten. In overeenstemming met de tijdgeest droeg hij toen een blauwe jas met witte sterren en een rood-wit gestreepte broek. De kleur blauw stond in de kerk al lange tijd symbool voor hoop, en deze symboliek werd overgedragen op de Kerstman. Het is interessant om te zien dat ook het Russische Grootvadertje Vorst (Ded Moroz), een vergelijkbare winterfiguur, traditioneel een blauwe mantel draagt, wat duidt op een gedeelde symboliek in koude klimaten.

Twee cruciale publicaties speelden een enorme rol in het vormgeven van de moderne Kerstman. Het anoniem geïllustreerde kindergedicht Old Santeclaus with Much Delight, gepubliceerd in 1821 in New York, was de allereerste publicatie die het rendier en de slee van de Kerstman noemde én illustreerde. Dit gedicht beschreef ook als eerste zijn aankomst op kerstavond en bevatte de vroegst gepubliceerde artistieke afbeeldingen van de Kerstmanfiguur. Een pikant detail uit dit gedicht is de vermelding dat 'stoute' kinderen een 'lange, zwarte, berkenhouten stok' ontvingen, waarvan het gebruik voor ouderlijke bestraffing zelfs werd onderschreven als een 'gebod van God'.

Twee jaar later, in 1823, werd het gedicht A Visit from St. Nicholas (ook bekend als 'Twas the Night before Christmas) anoniem gepubliceerd en vestigde het definitief zijn reputatie in de Verenigde Staten. De nachtelijke bezoeker werd hierin omschreven als een mengeling van een marskramer, een elf en Sinterklaas. Dit gedicht introduceerde veel van de moderne gebruiken en attributen van Santa Claus, zoals de rendieren en slee, zijn entree in het huis door de schoorsteen (waardoor hij besmeurd is met as en roet) en een zak vol cadeautjes.

De tekenaar Thomas Nast heeft met zijn invloedrijke tekeningen van Santa Claus in de negentiende eeuw ook een immense invloed gehad op het hedendaagse uiterlijk van Santa Claus. Zijn tekening Merry Old Santa Claus uit de editie van 1 januari 1881 van Harper's Weekly wordt vaak gezien als de bepalende afbeelding die het uiterlijk van de Kerstman tot op de dag van vandaag heeft vastgelegd. Daarnaast wordt de introductie van de woonplaats van Santa Claus op de Noordpool ook aan hem toegeschreven, wat een magische en afgelegen setting creëerde voor zijn werkzaamheden.

De Commerciële Kracht van Coca-Cola en het Rode Pak

Het iconische rode pak van de Kerstman, met de witte bontranden, dook pas in het begin van de 20e eeuw op. Hoewel er al eerder afbeeldingen waren van een rood geklede Santa Claus, was het de reclamecampagne van Coca-Cola in 1931 die dit beeld wereldwijd consolideerde. De kleurencombinatie van rood en wit droeg zeker bij aan Coca-Cola's keuze om de Kerstman te gebruiken voor hun reclamecampagne. Het doel van de campagne was om het algemene idee bij de meeste Amerikanen weg te nemen dat Coca-Cola alleen geschikt was om op warme zomerdagen te drinken; het moest een drankje voor het hele jaar worden.

De getalenteerde tekenaar Haddon Sundblom werd aangesteld om de Coca-Cola-Santa Claus uit te beelden. Zijn creaties waren zo meesterlijk en overtuigend dat hij niet alleen van Coca-Cola een drankje voor het hele jaar maakte, maar ook het beeld van de moderne Kerstman voorgoed bepaalde. Sundblom's Kerstman was gezellig, warm en menselijk, een joviale figuur die perfect aansloot bij de feestelijke sfeer van Kerstmis. Het is dankzij zijn werk dat de Kerstman in zijn rode pak onlosmakelijk verbonden raakte met Kerstmis in de Westerse wereld en daarbuiten.

De Kerstman Wereldwijd: Lokale Varianten en Overeenkomsten

De Amerikaanse versie van de Kerstman heeft de afgelopen decennia ook in Europa en daarbuiten aan populariteit gewonnen. Vaak bestaat hij nu naast vele oorspronkelijke en oudere winterfiguren die de lokale tradities rijk zijn. Dit toont de culturele flexibiliteit en aanpassingsvermogen van de Kerstman, die zich naast bestaande figuren kan manifesteren zonder deze volledig te verdringen.

Enkele voorbeelden van deze lokale tegenhangers zijn de Baskische Olentzero, het Duitse Christkind en de Weihnachtsmann. Scandinavische landen hebben ook hun eigen varianten, zoals de Finse Joulupukki, ook wel Julbocken of kerstbok genoemd, die tijdens het joelfeest een rol speelt. Joulupukki heeft zelfs een vrouw, Joulumuori ('Kerstvrouwtje' of 'Kerst-omaatje'), hoewel over haar weinig bekend is.

In Groot-Brittannië staat de Kerstman bekend als Father Christmas, in Frankrijk als Père Noël en in Spanje als Papá Noel. Deze namen benadrukken de 'vaderlijke' rol die de figuur in veel culturen speelt.

In Rusland vinden we een min of meer vergelijkbare figuur: Grootvadertje Vorst (Ded Moroz). Hij deelt naar verluidt samen met zijn kleindochter Sneeuwwitje (of Sneeuwvlokje; Snegoerotsjka) cadeaus uit op 31 december, wat een iets andere timing is dan de Westerse Kerstman. Zijn woonplaats wordt verondersteld in de bossen bij Veliki Oestjoeg in Noord-Rusland te liggen.

In Nederland en België maakt de figuur van de Kerstman pas sinds relatief korte tijd deel uit van de kersttradities. Historisch gezien lag de nadruk hier veel sterker op Sinterklaas. Toch heeft de Kerstman inmiddels ook hier een prominente plaats verworven, zichtbaar op kerstkaarten, in etalages, in kerstmuziek en op vele andere manieren. Een bioscoopjournaal uit 1961 toonde een bezoek van de Kerstman aan Amstelveen, waarbij opmerkelijk was dat de meeste kinderen het fenomeen 'Kerstman' toen nog niet kenden. Dit illustreert hoe recent de grootschalige introductie van de Kerstman in onze contreien eigenlijk is.

Invloedrijke Figuren en Momenten in de Ontwikkeling van de Kerstman

Veelgestelde Vragen over de Kerstman

Waarom is de Kerstman rood gekleed?

De iconische rode kleur van het Kerstmanpak is grotendeels te danken aan de reclamecampagne van Coca-Cola uit 1931. Voordat deze campagne van start ging, had de Kerstman verschillende verschijningen en kleuren, waaronder blauw, groen en zelfs een donkere mantel. De tekenaar Haddon Sundblom creëerde voor Coca-Cola de nu zo herkenbare, joviale Kerstman in een felrood pak met witte bontranden. Dit beeld werd zo wijdverspreid en populair dat het de standaard werd voor hoe de moderne Kerstman eruitziet, en het droeg bij aan het idee dat Coca-Cola een drankje voor het hele jaar was, en niet alleen voor de zomer.

Woont de Kerstman echt op de Noordpool?

Hoewel veel kinderen geloven dat de Kerstman op de Noordpool woont, is dit een relatief recente toevoeging aan zijn mythologie. Deze woonplaats werd populair gemaakt door de invloedrijke tekeningen van Thomas Nast in de 19e eeuw. Voordat Nast dit idee introduceerde, was er geen vaste woonplaats voor de Kerstman. De Noordpool biedt een perfecte, afgelegen en magische plek voor de Kerstman om zijn werk te doen, ver weg van nieuwsgierige blikken en ideaal voor het produceren van speelgoed en het plannen van zijn wereldreis op Kerstavond.

Is de Kerstman hetzelfde als Sinterklaas?

Nee, hoewel ze verwant zijn en veel overeenkomsten vertonen, zijn de Kerstman en Sinterklaas niet hetzelfde. De Amerikaanse Santa Claus is weliswaar direct afgeleid van de Nederlandse Sinterklaas, die door Nederlandse kolonisten naar Noord-Amerika werd gebracht. Echter, door de jaren heen heeft de figuur van Santa Claus zich onafhankelijk ontwikkeld, met invloeden van Britse tradities (Father Christmas) en Amerikaanse dichters en tekenaars. Sinterklaas behield zijn eigen specifieke tradities, uiterlijk (mijter, tabberd, staf) en datum (5/6 december), terwijl de Kerstman zich richt op Kerstavond/Kerstdag en een ander, meer joviale uiterlijk heeft aangenomen. Ze zijn als neven: ze delen een gemeenschappelijke voorouder, maar hebben zich anders ontwikkeld.

Heeft de Kerstman een vrouw?

Ja, in de Amerikaanse traditie wordt de Kerstman vaak vergezeld door Mrs. Santa Claus. Hoewel ze minder prominent is dan de Kerstman zelf, speelt ze een rol in het beheer van de Noordpool, het helpen met de cadeaus en het zorgen voor de elfen. Ze wordt vaak afgebeeld als een vriendelijke, warmhartige vrouw die perfect past bij de Kerstman. In andere culturen zijn er ook vrouwelijke figuren verbonden aan de Kerstman, zoals Joulumuori, de vrouw van de Finse Joulupukki, en Snegoerotsjka (Sneeuwvlokje), de kleindochter van de Russische Ded Moroz, die hem vaak vergezelt bij het uitdelen van cadeaus.

Wie heeft de rendieren van de Kerstman bedacht?

De rendieren en de slee van de Kerstman werden voor het eerst genoemd en geïllustreerd in twee belangrijke gedichten in het begin van de 19e eeuw. Het anonieme kindergedicht Old Santeclaus with Much Delight uit 1821 was de eerste publicatie die de rendieren en slee van de Kerstman noemde en illustreerde. Twee jaar later, in 1823, vestigde het gedicht A Visit from St. Nicholas (ook bekend als 'Twas the Night before Christmas) de reputatie van de rendieren, waarbij zelfs namen zoals Dasher, Dancer, Prancer, Vixen, Comet, Cupid, Donner en Blitzen werden geïntroduceerd (hoewel niet alle namen in de oorspronkelijke versie stonden). Deze gedichten waren cruciaal voor het creëren van het iconische beeld van de Kerstman die cadeaus bezorgt met zijn vliegende rendieren en zijn magische slee.

Als je andere artikelen wilt lezen die lijken op De fascinerende geschiedenis van de Kerstman, kun je de categorie Verf bezoeken.