De Kerstman: Een Verhaal Vol Mythen en Kleur

De Kerstman, met zijn joviale lach, rode pak en volle baard, is onlosmakelijk verbonden met de feestdagen. Voor velen is hij hét symbool van Kerstmis, de gever van cadeaus, en de belichaming van winterse gezelligheid. Maar als je vraagt naar zijn oorsprong, hoor je vaak een hardnekkige mythe: ‘De Kerstman is door Coca-Cola bedacht’. Hoewel het frisdrankbedrijf ontegenzeggelijk een enorme rol heeft gespeeld in het populariseren van de moderne Kerstman zoals wij die kennen, is het verhaal van deze iconische figuur veel complexer, ouder en dieper geworteld in diverse culturele tradities.

Laten we deze mythe eens grondig ontkrachten en de ware, boeiende geschiedenis van de Kerstman verkennen. Van zijn Europese voorouders tot zijn transformatie in Amerika en de uiteindelijke verfijning door een reclametekenaar, de reis van de Kerstman is een intrigerend voorbeeld van hoe legendes evolueren en zich aanpassen aan nieuwe tijden en culturen.

De Mythe Ontkracht: Coca-Cola en de Kerstman

Nee, Coca-Cola heeft de Kerstman niet uitgevonden. Dat is een van de grootste misvattingen over de Kerstman. Al eeuwenlang bestaan er over heel Europa talloze tradities en legendes rondom cadeaugevers in de wintermaanden. Denk hierbij aan onze eigenste Sinterklaas, maar ook aan figuren zoals de Duitse Knecht Ruprecht of de Italiaanse Befana. Deze verhalen en gebruiken vormden de basis voor wat later de Kerstman zou worden. Wat Coca-Cola wél deed, was het standaardiseren en wereldwijd populair maken van een specifiek beeld van de Kerstman.

Voordat Coca-Cola in beeld kwam, was het uiterlijk van de Kerstman, of Santa Claus zoals hij in Amerika bekend werd, verre van uniform. Hij verscheen in verschillende vormen, maten en zelfs kledingkleuren – soms droeg hij groen, soms blauw, en zijn gestalte varieerde van slank tot mollig. Het was pas in de jaren 30 van de vorige eeuw dat de moderne, rood-geklede, gezette en vrolijke Kerstman definitief vorm kreeg dankzij één specifieke opdrachtgever en een getalenteerde kunstenaar.

De Rol van Haddon Sundblom

De man die de Kerstman zijn definitieve, wereldwijd herkenbare uiterlijk gaf, was reclametekenaar Haddon Sundblom. In opdracht van Coca-Cola begon Sundblom in 1931 met het tekenen van de Kerstman voor de kerstreclamecampagnes van het bedrijf. Coca-Cola wilde zich destijds positioneren als een drankje dat het hele jaar door gedronken kon worden, niet alleen in de zomer. Een winterpersonage dat vreugde en gezelligheid uitstraalde, was hiervoor perfect. Sundblom baseerde zijn Kerstman op het gedicht 'A Visit from St. Nicholas' (ook bekend als 'The Night Before Christmas') uit 1823 en zijn eigen buurman, Lou Prentiss, als model. Hij legde voor het eerst de kenmerkende blozende wangen, de bolle buik, de sprankelende ogen en het volle witte haar vast, allemaal gehuld in het iconische rood-witte pak.

De eerste Coca-Cola kerstadvertentie met Sundbloms tekening verscheen in 1931 in de ‘Saturday Evening Post’. Het succes was immens. Sundblom bleef de Coca-Cola Kerstman elk jaar opnieuw tekenen tot 1964, en zijn afbeeldingen werden zo dominant dat ze het collectieve beeld van de Kerstman voorgoed hebben gevormd. Het personage werd pas echt populair toen Coca-Cola de flesjes verpakte in dozen met tekeningen van Sundblom, waardoor de Kerstman letterlijk in miljoenen huishoudens over de hele wereld belandde.

De Ware Wortels van de Kerstman

Om te begrijpen waar de Kerstman vandaan komt, moeten we veel verder teruggaan dan de jaren 30 van de vorige eeuw. Zijn wortels liggen in een rijke wirwar van tradities en legendes die zich over eeuwen en continenten hebben verspreid. De meest directe voorouder is ongetwijfeld Sint-Nicolaas, een bisschop uit Myra (het huidige Turkije) die in de 4e eeuw leefde en bekendstond om zijn vrijgevigheid en het helpen van behoeftigen, vooral kinderen.

Van Sint-Nicolaas tot Santa Claus

De verering van Sint-Nicolaas verspreidde zich door Europa en bereikte ook Nederland, waar hij bekend werd als Sinterklaas. Met de komst van Nederlandse kolonisten naar Nieuw-Amsterdam (het latere New York) in de 17e eeuw, namen zij hun Sinterklaastraditie mee naar Amerika. Hier begon het personage te evolueren en te versmelten met andere Europese winterfiguren en lokale gebruiken.

Een belangrijke stap in de Amerikaanse transformatie vond plaats in de jaren 1840, toen er afbeeldingen en verhalen verschenen van een wezen genaamd ‘Kriss Kringle’ (een verbastering van ‘Christkindl’, het ‘Christkind’ uit de Duitse traditie). Deze figuur leek nog in niets op de huidige Kerstman. De eerste echte tekening en verhaal over ‘Santa Claus’ verscheen pas in 1863 in het magazine Harper’s Weekly, van de hand van de tekenaar Thomas Nast. Nast tekende Santa Claus als een kleine, mollige man die in het noordpoolgebied woonde en een slee vol cadeaus trok. Ook hij droeg nog niet consequent rood.

De Amerikaanse schrijver Washington Irving speelde ook een rol in het populariseren van de Nederlandse Sinterklaas in zijn boeken over de geschiedenis van New York in de 19e eeuw. Hij rakelt het verhaal op van Nederlandse kolonisten die met een schip waarop een beeld van Sint-Nikolaas stond, in de stad aankwamen. Sint-Nikolaas was immers niet alleen de patroonheilige van kinderen, maar ook van de scheepvaart.

Sinterklaas versus de Kerstman: Een Familiedrama?

Hoewel ze vaak met elkaar worden verward of zelfs als broers worden gezien, zijn Sinterklaas en de Kerstman duidelijk verschillende figuren, zij het met een gedeelde afkomst. Het zijn als het ware neven die elk hun eigen weg zijn gegaan en zich hebben aangepast aan de culturele context waarin ze ‘leefden’. De verschillen zijn opvallend:

• Oorsprong: Sinterklaas vindt zijn oorsprong in de historische figuur Sint-Nicolaas van Myra. De Kerstman is een samensmelting van Sint-Nicolaas met diverse folkloristische figuren en commerciële invloeden.
• Uiterlijk: Sinterklaas is statig en slank, draagt een mijter, rode tabberd, en heeft een staf. De Kerstman is jolig en gezet, draagt een rode muts en een rood pak afgezet met wit bont, en heeft een riem om zijn bolle buik.
• Intrede: Sinterklaas arriveert per stoomboot en rijdt op een schimmel over de daken. De Kerstman arriveert in een slee getrokken door rendieren en komt door de schoorsteen.
• Cadeaumoment: Sinterklaas brengt cadeaus op 5 december (pakjesavond) in Nederland en België. De Kerstman brengt cadeaus in de nacht van 24 op 25 december.

Het fenomeen van cadeaus geven in december is echter veel ouder dan beide figuren. Al eeuwenlang, zelfs vóór het bestaan van Sinterklaas of de geboorte van Jezus, gaven mensen elkaar geschenken in de laatste maand van het jaar. De cadeaubrengers namen daarbij steeds een vorm aan die paste bij de plaats en tijd waarin ze ‘leefden’.

Vergelijkende Tabel: Sinterklaas en de Kerstman

De Kerstman Wereldwijd: Een Blik op Joulupukki

De Kerstman kent vele gedaantes en namen over de hele wereld, elk met hun eigen unieke kenmerken. Een fascinerend voorbeeld is de Finse Kerstman, bekend als Joulupukki (Fins) of Julbocken (Zweeds). De naam betekent letterlijk 'kerstbok' en verwijst naar een oud Fins en Scandinavisch gebruik, waarbij men zich in geitenvellen verkleedde om na Kerstmis van huis tot huis te gaan om voedselresten te verzamelen. De Zweedse Kerstman heette oorspronkelijk ook julbocken, maar wordt tegenwoordig jultomten ('Kerstkabouter') genoemd.

Hoewel de moderne Joulupukki sterk lijkt op de Amerikaanse versie van de Kerstman, zijn er enkele belangrijke verschillen die zijn Finse identiteit benadrukken:

• Werkplaats: Joulupukki's werkplaats bevindt zich niet op de Noordpool of in Groenland, maar op de berg Korvatunturi in Fins Lapland, een afgelegen en sprookjesachtige locatie.
• Manier van binnenkomst: In tegenstelling tot de Amerikaanse Kerstman die door de schoorsteen kruipt, klopt Joulupukki op kerstavond op de voordeur. Hij stelt dan de beleefde vraag: "Zijn er hier brave kinderen?"
• Uiterlijk en kenmerken: Hij draagt meestal warme rode kleren, gebruikt een wandelstok en verplaatst zich in een slee die door rendieren wordt getrokken.
• Gezinsleven: Joulupukki heeft een vrouw, Joulumuori ('Kerstvrouwtje' of 'Kerst-omaatje'), over wie echter weinig bekend is. Dit draagt bij aan de mystiek van de Finse traditie.

De naam 'Jul' of 'Yule' in Joulupukki en Jultomten verwijst naar het joelfeest, een oud midwinterfeest dat rond de zonnewende plaatsvond. Dit toont aan hoe diep de Kerstmanfiguren geworteld zijn in pre-christelijke wintervieringen.

De Evolutie van een Icoon

De Kerstman, in al zijn gedaantes, is een levend bewijs van de dynamiek van folklore en cultuur. Wat begon als een verzameling van lokale heiligenverhalen en heidense winterrituelen, is door de eeuwen heen getransformeerd, aangepast en gecommercialiseerd. De rol van Coca-Cola was hierin cruciaal, niet in het scheppen van de figuur, maar in het vastleggen van een universeel beeld dat resoneerde met miljoenen mensen wereldwijd en dat de feestdagen voorgoed kleur gaf. De blozende wangen, het rode pak en de vrolijke lach van Sundbloms Kerstman zijn nu zo ingeburgerd dat het moeilijk voor te stellen is dat hij ooit anders was. Dit verhaal toont aan dat zelfs de meest iconische figuren een rijke, gelaagde geschiedenis hebben die het waard is om ontdekt te worden.

Veelgestelde Vragen over de Kerstman

Heeft Coca-Cola de Kerstman uitgevonden?
Nee, Coca-Cola heeft de Kerstman niet uitgevonden. De figuur van de Kerstman is geëvolueerd uit eeuwenoude Europese tradities en legendes, met name die van Sint-Nicolaas. Coca-Cola heeft wel een belangrijke rol gespeeld in het populariseren en standaardiseren van het moderne uiterlijk van de Kerstman, met zijn rode pak en vrolijke uitstraling.

Wanneer verscheen de Kerstman voor het eerst in Coca-Cola reclame?
De Kerstman maakte zijn debuut in Coca-Cola kerstreclame in 1931. Dit was de eerste keer dat de versie van reclametekenaar Haddon Sundblom werd gebruikt, die later iconisch zou worden.

Wie heeft de Coca-Cola Kerstman ontworpen?
De bekende Kerstman voor Coca-Cola werd ontworpen door de Amerikaanse reclametekenaar Haddon Sundblom. Hij tekende de Kerstman van 1931 tot 1964, en zijn illustraties definieerden het beeld dat we nu van de Kerstman hebben.

Is Sinterklaas ouder dan de Kerstman?
Ja, Sinterklaas is ouder dan de Kerstman zoals wij die nu kennen. Sinterklaas is gebaseerd op de historische figuur Sint-Nicolaas van Myra (4e eeuw), terwijl de Kerstman als aparte figuur pas in de 19e eeuw in Amerika vorm begon te krijgen, voortbouwend op de Sint-Nicolaastraditie en andere invloeden.

Wat is het verschil tussen Sinterklaas en de Kerstman?
De belangrijkste verschillen zitten in hun oorsprong, uiterlijk en tradities. Sinterklaas is een statige bisschop uit Spanje die op een schimmel rijdt en cadeaus brengt op 5 december. De Kerstman is een joviale, gezette figuur uit het noordpoolgebied (of Lapland) die in een rendierslee vliegt en cadeaus brengt in de nacht van 24 op 25 december. Hoewel ze beide cadeaubrengers zijn en een gezamenlijke wortel hebben in Sint-Nicolaas, hebben ze zich cultureel onafhankelijk ontwikkeld.

Waar komt de Finse Kerstman (Joulupukki) vandaan?
De Finse Kerstman, Joulupukki, woont op de berg Korvatunturi in Fins Lapland. Zijn naam betekent 'kerstbok' en verwijst naar oude Scandinavische tradities. In tegenstelling tot de Amerikaanse Kerstman komt hij door de voordeur en vraagt hij of er brave kinderen zijn.

Als je andere artikelen wilt lezen die lijken op De Kerstman: Een Verhaal Vol Mythen en Kleur, kun je de categorie Verf bezoeken.