De Protestantse Kerk in Nederland: Geloof, Traditie en Toekomst

De Protestantse Kerk in Nederland (PKN) vormt een dynamische en levende gemeenschap van gelovigen die zich verenigen rond het evangelie van Jezus Christus. Als een belijdende kerk staat de PKN centraal in het Nederlandse religieuze landschap, waarbij zij in al haar facetten – vieren, spreken en handelen – trouw blijft aan haar diepste overtuiging: dat Jezus Christus de Heer en Verlosser van de wereld is. Deze fundamentele grondslag is niet zomaar een uitspraak, maar is verankerd in een reeks historische en theologische documenten die bekendstaan als de belijdenisgeschriften. Deze geschriften vormen, samen met de kerkorde en een visienota, de kern van de identiteit van de PKN, en bieden een rijke bron van inspiratie en richting voor gemeenteleden die hun geloof in de praktijk brengen, bijvoorbeeld door het afleggen van de openbare geloofsbelijdenis.

Maar wat houdt zo'n belijdenisgeschrift precies in? Welke specifieke geschriften erkent en belijdt de Protestantse Kerk? En hoe ziet het praktische aspect van ‘belijdenis doen’ eruit in het dagelijkse kerkleven? Deze vragen zijn essentieel om de diepte en breedte van de Protestantse Kerk in Nederland te begrijpen, een kerk die zich niet alleen richt op het individuele geloof, maar ook een actieve rol speelt in de maatschappij als vindplaats van geloof, hoop en liefde.

De Belijdenis: Het Theologische Fundament van de PKN

De Protestantse Kerk in Nederland belijdt haar geloof aan de hand van een diverse verzameling belijdenisgeschriften. Deze documenten zijn niet slechts historische artefacten, maar levende teksten die de PKN helpen haar roeping, identiteit en toekomst te formuleren. Door deze geschriften te omarmen, verbindt de PKN zich met de wereldwijde christelijke gemeenschap en de rijke tradities van hen die haar zijn voorgegaan. Zij weet zich verbonden met het voorgeslacht en de lange lijn van het christelijk geloof die eeuwen overspant.

Een belijdenisgeschrift, ook wel geloofsbelijdenis of ‘credo’ (Latijn voor ‘ik geloof’) genoemd, is in wezen een verzameling van geloofsartikelen, grond- en leerstellingen of doctrines. Het is een compacte samenvatting van de kernovertuigingen van een geloofsgemeenschap. Een van de oudste en meest fundamentele voorbeelden die de PKN erkent, is de Apostolische Geloofsbelijdenis, daterend uit de tweede eeuw na Christus. Dit ‘Symbolum Apostolicum’ of ‘De Twaalf Artikelen van het Geloof’ heeft door de eeuwen heen christenen wereldwijd samengebracht, verbonden en bekrachtigd in hun geloof.

Naast deze oecumenische geloofsbelijdenissen, erkent en belijdt de PKN een reeks andere belangrijke geschriften die de diversiteit en rijkdom van haar theologische erfgoed weerspiegelen:

• De Apostolische Geloofsbelijdenis, de Geloofsbelijdenis van Nicea-Constantinopel en de Geloofsbelijdenis van Athanasius: Deze vormen de klassieke, universele belijdenissen van de vroege kerk.
• De (Onveranderde) Augsburgse Confessie en de Catechismus van Luther: Deze zijn kenmerkend voor de Lutherse traditie binnen de PKN.
• De Heidelbergse Catechismus, de Catechismus van Genève en de Nederlandse Geloofsbelijdenis met de Dordtse Leerregels: Deze vertegenwoordigen de Gereformeerde traditie.

Bovendien erkent de Protestantse Kerk de grote betekenis van de Theologische Verklaring van Barmen voor het belijden in het heden, een document dat ontstond in verzet tegen het nationaalsocialisme. Een cruciale ontwikkeling in de geschiedenis van de PKN is de Concordie van Leuenberg, die bevestigt dat de Lutherse en Gereformeerde tradities, ondanks hun historische verschillen, bijeenkomen door een gemeenschappelijk verstaan van het evangelie. Dit onderstreept de eenheid die de kerk nastreeft, zonder de rijke verscheidenheid van haar erfgoed te negeren.

Eenheid in Verscheidenheid: De Lutherse en Gereformeerde Wortels

De Protestantse Kerk in Nederland is uniek in haar vermogen om verschillende confessionele tradities te omarmen. Hoewel de kerk als geheel een gemeenschappelijke grondslag deelt, zijn er binnen de PKN specifieke gemeenten die zich meer verbonden voelen met bepaalde tradities.

De ware essentie van de verschillende belijdenisgeschriften ligt in hun functie binnen het christelijke geloofsleven. Door het geloof op deze manier te belijden, bekennen christenen wereldwijd zich openlijk tot het christelijke geloof. Zij getuigen van de levende God en geven uitdrukking aan hun verlangen om deel uit te maken van Zijn gemeenschap in Christus. Deze verbinding met de wereldwijde gemeenschap van christenen en de confessionele tradities van het voorgeslacht is een bron van kracht en identiteit voor de PKN.

‘Belijdenis Doen’: Geloof in de Praktijk

Binnen de kerkelijke gemeenten die tot de Protestantse Kerk behoren, wordt het geloof steeds opnieuw beleden volgens de belijdenisgeschriften, bijvoorbeeld tijdens de eredienst. Een bijzonder moment is wanneer gemeenteleden een openbare geloofsbelijdenis afleggen, in de volksmond vaak ‘belijdenis doen’ genoemd. Maar wat houdt dit persoonlijke en tegelijkertijd publieke moment precies in?

‘Belijdenis doen’ is een diepgaande handeling waarbij een gemeentelid, individueel en in gemeenschap met de gemeente, zijn of haar geloof in God de Vader, de Zoon en de Heilige Geest belijdt. Het is een expliciete bevestiging van de (reeds ontvangen of nog te ontvangen) doop, die hierbij centraal staat. Door het individuele beamen van de doop, het openbare belijden van het geloof en het afwijzen van alle kwaad, treedt een gemeentelid toe tot de gemeente als belijdend lid. Gemeenteleden die nog niet eerder zijn gedoopt, ontvangen bij de openbare geloofsbelijdenis veelal de doop. In sommige gemeenten is het afleggen van de openbare geloofsbelijdenis een voorwaarde om deel te nemen aan het sacrament van het heilig avondmaal en om bevestigd te kunnen worden als ambtsdrager.

Het afleggen van de openbare geloofsbelijdenis is meer dan alleen een openbare bevestiging van wat je gelooft. Het is een intiem en persoonlijk ‘ja’ zeggen tegen God, vanuit het hart. Het is een teken van de bereidheid om Jezus Christus te volgen en deel uit te maken van Zijn gemeenschap. Om die reden is het onlosmakelijk verbonden met de doop, waardoor mensen worden opgenomen in de Gemeente van Christus en het Lichaam van de Heer.

De openbare geloofsbelijdenis vindt plaats in het midden van de gemeente, vaak tijdens de liturgische periode van het paasfeest. Dit belangrijke moment wordt voorafgegaan door een periode van voorbereiding, die deel uitmaakt van de geestelijke vorming van gemeenteleden. Tijdens deze periode voert de predikant, of een ambtsdrager zoals een ouderling of diaken, één of meerdere gesprekken met het gemeentelid. Hierin komen de beweegredenen voor het afleggen van de belijdenis en de inhoud van het geloof aan bod. Deze periode biedt ruimte voor geestelijke ontwikkeling, verdieping van kennis over het Woord van God in de Bijbel en de geloofsleer van de kerk, en een open gesprek over geloofsvragen. Het is een weg die het gemeentelid bewandelt, gericht op de reis naar het Koninkrijk van God.

Financiële Bijdrage: Solidariteit en Verantwoordelijkheid

Naast de spirituele en theologische aspecten, speelt ook de financiële bijdrage van gemeenteleden een rol in het functioneren van de Protestantse Kerk. De vraag “Wat kan ik financieel bijdragen aan de kerk?” is een veelgestelde, en het antwoord is gebaseerd op het principe van vrijwilligheid en draagkracht.

Elk gemeentelid beslist zelf hoeveel hij of zij wil bijdragen. De kerk vraagt om naar vermogen bij te dragen en geeft als richtlijn een bijdrage van 2% van het netto inkomen. Dit betekent dat bij een netto maandinkomen van bijvoorbeeld €1.750, een maandelijkse bijdrage van €35 passend zou zijn. Uiteraard zijn persoonlijke omstandigheden bepalend voor wat iemand wel of niet kan missen. Mochten persoonlijke omstandigheden een bijdrage onmogelijk maken of beperken, dan wordt leden aangemoedigd contact op te nemen met een kerkrentmeester of kerkenraadslid om samen een passende oplossing te vinden. De kerk hecht waarde aan de gemeenschap en wil niemand uitsluiten om financiële redenen.

De Voordelen van een Periodieke Gift

Steeds meer gemeenteleden kiezen voor een periodieke gift. Dit is een fiscaal aantrekkelijke regeling, omdat het hele bedrag van de gift mag worden afgetrokken van de inkomstenbelasting, zonder drempel of maximumbedrag. Om in aanmerking te komen voor deze regeling, dient men zich te verplichten om ten minste vijf jaar lang een vaststaand bedrag over te maken aan de Protestantse Gemeente. De frequentie (maandelijks, per kwartaal, per half jaar of per jaar) en de hoogte van de gift bepaalt men zelf.

Alle kerkelijke bijdragen – voor de kerk, de Solidariteitskas, de Diaconie, en zelfs collectemunten – kunnen worden opgenomen in één jaarlijks schenkingsbedrag. Dit vereenvoudigt de administratie en maximaliseert het belastingvoordeel.

Een belangrijke overweging bij een periodieke gift is wat er gebeurt bij verhuizing. De Protestantse Kerk in Nederland, haar plaatselijke gemeenten en diaconieën hebben een ANBI-status (Algemeen Nut Beogende Instelling). Als de overeenkomst voor de periodieke gift wordt aangegaan met de landelijke Protestantse Kerk en daarin is opgenomen dat de gift bestemd is voor de lokale gemeente waar men op dat moment staat ingeschreven, kan de periodieke gift eventueel meeverhuizen naar een nieuwe gemeente. Dit neemt een belangrijke drempel weg voor gemeenteleden die overwegen een periodieke gift te doen maar flexibel willen blijven bij een eventuele verhuizing. Als de overeenkomst echter direct met de lokale gemeente wordt aangegaan, kan de periodieke gift niet meeverhuizen. Voorbeelden van deze schriftelijke overeenkomsten zijn te vinden op de websites van de Belastingdienst en de Protestantse Kerk Nederland. De Schenkcalculator van de Protestantse Kerk kan helpen het belastingvoordeel van een periodieke gift te berekenen.

Leiderschap en Representatie: Het Gezicht van de PKN

De Protestantse Kerk in Nederland wordt geleid en gerepresenteerd door verschillende sleutelfiguren. Recentelijk is Kees van Ekris benoemd tot de nieuwe scriba van de Protestantse Kerk in Nederland (PKN), een functie die hij per 1 juli op zich neemt. Hij volgt René de Reuver op, die sinds 2016 het gezicht van de kerk was. De scriba vertegenwoordigt de PKN in zowel kerkelijke als maatschappelijke verbanden en speelt een cruciale rol in de communicatie en externe betrekkingen van de kerk.

Voorzitter Trijnie Bouw beschrijft Van Ekris als een “aanstekelijke theoloog” met een hart voor de kerk, de samenleving en de individuele mens. Zijn spreken en optreden worden gezien als inspirerend en uitdagend, gericht op beweging en verdieping. Vanuit zijn geloof ziet Van Ekris gemeenschap en gemeenschapsvorming als zowel een gave als een opdracht. In zijn eerste toespraak na zijn benoeming sprak Van Ekris over de “uit-elkaar-trekkende krachten” die in de samenleving, families, lokale kerken en synodes zichtbaar zijn, en die de kerk verzwakken. Hij benadrukte de noodzaak om juist in deze omstandigheden te oefenen in het komen tot een diepere eenheid. Van Ekris heeft aangekondigd komend jaar verschillende bijeenkomsten te willen houden om in gesprek te gaan over thema's die de geloofsgemeenschap bezighouden, zoals oorlog, schepping en de verharding van de samenleving.

Veelgestelde Vragen over de Protestantse Kerk in Nederland

Om een helder beeld te geven van de Protestantse Kerk in Nederland, beantwoorden we hier enkele veelvoorkomende vragen.

Is de PKN gereformeerd?

De Protestantse Kerk in Nederland is niet uitsluitend gereformeerd. Het is een fusiekerk die in 2004 is ontstaan uit de samenvoeging van de Nederlandse Hervormde Kerk, de Gereformeerde Kerken in Nederland en de Evangelisch-Lutherse Kerk in het Koninkrijk der Nederlanden. Hierdoor omvat de PKN zowel de gereformeerde als de lutherse traditie, naast elementen van de hervormde traditie. De kerk streeft naar eenheid in verscheidenheid, zoals ook blijkt uit de erkenning van zowel lutherse als gereformeerde belijdenisgeschriften en de Concordie van Leuenberg, die een gemeenschappelijk verstaan van het evangelie tussen deze tradities bevestigt.

Wat zijn de kernovertuigingen van de PKN?

De kernovertuiging van de PKN is dat Jezus Christus Heer en Verlosser van de wereld is. Dit wordt beleden in haar vieren, spreken en handelen. Deze grondslag is verankerd in de diverse belijdenisgeschriften die de kerk erkent, waaronder de Apostolische Geloofsbelijdenis, de Geloofsbelijdenis van Nicea-Constantinopel, de Heidelbergse Catechismus en de Nederlandse Geloofsbelijdenis. De kerk ziet zichzelf als een vindplaats van geloof, hoop en liefde, en roept op tot vernieuwing van het leven in cultuur, maatschappij en staat.

Hoeveel kost een lidmaatschap bij de PKN?

Een lidmaatschap bij de PKN kent geen vaste kosten in de zin van een verplichte contributie. Leden worden gevraagd om naar vermogen bij te dragen aan de kerk. Een richtlijn die vaak wordt genoemd, is 2% van het netto inkomen. Echter, dit is een richtlijn en geen verplichting. De werkelijke bijdrage is afhankelijk van persoonlijke omstandigheden en is vrijwillig. Er zijn mogelijkheden voor periodieke giften, die fiscaal voordelig kunnen zijn en waarbij het gehele bedrag aftrekbaar is van de inkomstenbelasting.

Wat betekent ‘belijdenis doen’ in de PKN?

‘Belijdenis doen’ is het afleggen van een openbare geloofsbelijdenis door een gemeentelid. Dit is een persoonlijk en publiek moment waarop de gelovige zijn of haar geloof in God de Vader, de Zoon en de Heilige Geest bevestigt, vaak in relatie tot de doop. Het is een bewuste keuze om Christus te volgen en deel uit te maken van Zijn gemeenschap. Dit proces wordt vaak voorafgegaan door een periode van voorbereiding en gesprekken met een predikant of ambtsdrager, en vindt meestal plaats in het midden van de gemeente.

Conclusie: Een Bron van Inspiratie voor Veelkleurig Geloof

De Protestantse Kerk in Nederland is een kerk met een diepe geschiedenis en een levendige toekomst. Haar veelheid aan belijdenisgeschriften getuigt van complexe historische ontwikkelingen en theologische overwegingen, maar bovenal zijn deze geschriften eeuwenlang een onuitputtelijke bron van inspiratie geweest voor christenen, die hen bekrachtigde in hun geloof. Ook in het heden vormen zij het solide fundament van de PKN, waar verschillende confessionele tradities elkaar hebben gevonden in gedeeld vertrouwen rondom het goede gemeenschappelijke: het evangelie van Jezus Christus.

De PKN is meer dan een verzameling kerken; het is een gemeenschap die geloof, hoop en liefde wil uitstralen in de samenleving. Door middel van haar belijdenis, haar praktische invulling van het geloof via ‘belijdenis doen’, en de solidariteit die tot uiting komt in financiële bijdragen, blijft de kerk een relevante en inspirerende kracht. Onder leiding van figuren zoals de nieuwe scriba Kees van Ekris, streeft de PKN ernaar om de diepere eenheid te bevorderen en perspectief en visie te bieden voor de huidige tijd en samenleving, en voor de generaties die nog komen. Het is een veelzijdige geloofsgemeenschap die zich blijft ontwikkelen, trouw aan haar wortels en gericht op de toekomst.

Als je andere artikelen wilt lezen die lijken op De Protestantse Kerk in Nederland: Geloof, Traditie en Toekomst, kun je de categorie Verf bezoeken.