10/02/2022
In de annalen van de kunstgeschiedenis zijn er figuren wiens werk onmiskenbaar is, maar wiens pad afwijkt van de gevestigde normen. Een dergelijke kunstenaar was Edgar Leeteg, een naam die synoniem is geworden met de term 'zwart fluweel'. Zijn schilderijen, vaak van exotische Polynesische vrouwen, betoverden het publiek met hun levendige kleuren, gedetailleerde weergave en een vleugje erotiek. Hoewel hij enorme populariteit genoot en zijn werken voor aanzienlijke bedragen werden verkocht, worstelde Leeteg zijn hele carrière met de erkenning door de traditionele kunstwereld. Dit artikel duikt diep in het leven en werk van deze unieke kunstenaar, van zijn bescheiden begin tot zijn tragische einde, en verkent de blijvende impact van zijn onconventionele meesterwerken op fluweel.
De Opkomst van de 'Zwarte Fluweel' Kunstenaar
Vroege Levensjaren en Invloeden
Edgar Leeteg werd geboren als de zoon van een slager en was de kleinzoon van een Duitse grafbeeldhouwer, met een familienaam die oorspronkelijk Lütig luidde. Zijn vroege leven was een lappendeken van diverse, vaak zware, banen die hem door verschillende staten van Amerika voerden. Op zestienjarige leeftijd werkte hij voor zijn oom in Little Rock, Arkansas. Daarna volgde hij het zware werk van katoenplukker in Louisiana, was hij gieterijwerker in Illinois, cowboy in Texas, en nam hij allerlei losse baantjes aan in Alaska. Deze periode van zwerverschap en hard werken vormde waarschijnlijk zijn veerkracht en onafhankelijke geest, eigenschappen die hem later in zijn artistieke carrière goed van pas zouden komen.
Op 22-jarige leeftijd vond Leeteg een meer stabiele baan als billboard- en reclameschilder voor Foster & Kleiser, een groot buitenreclamebedrijf in Sacramento, Californië. Hij klom op tot ploegbaas, maar de Grote Depressie maakte de economische omstandigheden uitzonderlijk moeilijk. De spanningen binnen het bedrijf liepen hoog op; Leeteg, een alleenstaande man (hoewel tweemaal getrouwd geweest), voelde de wrok van zijn collega's die meenden dat hun economische behoeften, met gezinnen te onderhouden, groter waren dan die van hem. Deze gespannen situatie, gecombineerd met de sombere economische vooruitzichten in de VS, deed hem verlangen naar een verandering.
De Verhuizing naar Tahiti en de Ontdekking van Fluweel
In 1930 had Leeteg al een vakantie doorgebracht in Tahiti, een ervaring die een diepe indruk op hem had gemaakt. Toen een contactpersoon hem in 1933 een baan aanbood op het eiland, aarzelde hij niet lang. Na overleg met zijn moeder Bertha, die de vooruitzichten in de VS eveneens somber inschatte, besloot Leeteg de sprong te wagen. Met een kleine erfenis van zijn grootvader in Duitsland, en naar verluidt wat penselen en verf gestolen van zijn vorige werkgever, verhuisden Edgar en Bertha naar Tahiti.
Aanvankelijk werkte Leeteg als reclameschilder voor theaters en bioscopen, maar het was nauwelijks genoeg om van te leven. Zijn moeder probeerde een restaurant te runnen, maar ging failliet en keerde terug naar de VS. Edgar bleef achter en nam elke klus aan die hij kon vinden. Het was in deze periode van financiële strijd dat hij begon te experimenteren met schilderen. Hij gebruikte de lokale eilandvrouwen als modellen en verkocht zijn werken aan bars en toeristen. Hij probeerde verschillende materialen, waaronder hout en stof, maar het was pas toen hij zich richtte op zwart fluweel dat hij verbazingwekkend succes boekte. Het diepe, matte oppervlak van het fluweel gaf zijn kleuren een ongekende intensiteit en diepte, waardoor zijn onderwerpen als het ware van het doek spatten.
Leeteg's Unieke Stijl en Onderwerpen
De Muzen van Moorea
De periode tussen 1938 en 1953 wordt algemeen beschouwd als de piek van Leeteg's artistieke productiviteit en kwaliteit. Hij vestigde zich in Cook's Bay (Paopao) op het idyllische eiland Moorea, waar hij zijn extravagante landgoed, Villa Velour, zou bouwen. Zijn inspiratiebronnen vond hij in de bars van Papeete, met name in de beroemde Quinn's Tahitian Hut, waar hij de exotische vrouwen van het eiland ontmoette die zijn modellen werden.
Leeteg's primaire onderwerp waren de prachtige Polynesische vrouwen. Hij schilderde hen niet geïsoleerd, maar plaatste ze binnen hun natuurlijke omgeving, hun cultuur en hun geschiedenis. Hij legde hun gratie, kracht en mysterie vast op een manier die zowel respectvol als betoverend was. De achtergronden waren vaak even gedetailleerd en sfeervol als de figuren zelf, waardoor een compleet beeld van het eilandleven ontstond.
Erotiek, Kleur en Detail
Wat Leeteg's schilderijen zo beroemd maakte, was de combinatie van erotiek, levendige kleuren en uitzonderlijk detail. Zijn werken straalden een sensualiteit uit die destijds gewaagd was, maar altijd artistiek verantwoord bleef. De diepe, rijke pigmenten die hij gebruikte, kwamen dankzij het zwarte fluweel tot hun volle recht en creëerden een bijna fluorescerend effect dat de kijker onmiddellijk aantrok. Elk penseelstreek getuigde van een nauwgezette aandacht voor detail, van de bloemen in het haar van de modellen tot de patronen op hun kleding en de textuur van hun huid. Deze elementen, gecombineerd met de exotische allure van zijn onderwerpen, maakten zijn kunst onweerstaanbaar voor een breed publiek.
Van Onbekendheid naar Wereldwijde Roem
De Rol van Wayne Decker
Leeteg's financiële overleving en vroege succes werden grotendeels verzekerd door de onverwachte steun van een mecenas, Wayne Decker. Decker stuitte bijna per toeval op Leeteg's werk. Hij zag een schilderij van Hilo Hattie op zwart fluweel in een winkel in het Royal Hawaiian Hotel, maar toen hij maanden later terugkeerde, was het schilderij verdwenen en kon de winkelier de naam van de kunstenaar niet meer herinneren. Bijna een jaar later, tijdens een familiebezoek aan Tahiti, zag Decker Leeteg-schilderijen in een toeristenwinkel, waaronder zijn inmiddels beroemde Hina Rapa. De Deckers regelden een ontmoeting met Leeteg en gaven hem de opdracht voor zes schilderijen. Toen deze in hun huis in Salt Lake City arriveerden, waren ze zo onder de indruk dat ze een deal sloten: Leeteg zou hen minstens tien schilderijen per jaar leveren. Deze overeenkomst duurde tot Leeteg's dood, en de Deckers verzamelden uiteindelijk meer dan tweehonderd van zijn fluwelen schilderijen. Hun financiële steun was cruciaal voor Leeteg's economische stabiliteit.
Barney Davis: De 'Amerikaanse Gauguin'
Hoewel de Deckers Leeteg's financiële ruggengraat vormden, was het Honolulu kunsthandelaar Bernard ("Barney") Davis die hem echt beroemd zou maken. De populariteit van Leeteg schoot omhoog na een fortuinlijke ontmoeting met Davis, die zijn agent werd. Davis, een scherpzinnige zakenman, zag het commerciële potentieel in Leeteg's unieke kunst. Met de hulp van Davis bouwde Leeteg zijn grote Villa Velour landgoed in Moorea, een teken van zijn groeiende welvaart. De samenwerking tussen Leeteg en Davis was vruchtbaar en winstgevend; zijn schilderijen werden populair in bars in Amerika en Polynesië, waar ze een exotische en sensuele sfeer toevoegden.
Davis was degene die Leeteg de bijnaam 'Amerikaanse Gauguin' gaf, een marketingzet die de waarde en status van zijn werken aanzienlijk verhoogde. Al snel werden Leeteg's schilderijen voor duizenden dollars verkocht, een bedrag dat destijds zeer aanzienlijk was voor een kunstenaar die voornamelijk op fluweel schilderde en niet tot de traditionele kunstkringen behoorde. De roem als kunstenaar was echter iets wat Leeteg zelf nooit had verwacht of zelfs gewild. Hij stond erom bekend te zeggen: "Mijn schilderijen horen in een kroeg, niet in een museum. Als deze moderne rommel kunst is, noem mijn schilderijen dan gewoon mooi. Noem ze geen kunst." Deze uitspraak benadrukt zijn nederige, misschien zelfs cynische, kijk op de kunstwereld en zijn eigen plaats daarin. Desondanks erkende James Michener zijn talent en noemde hem "... op zijn minst de Remington van de Zuidzee," een vergelijking die Leeteg's vermogen om het leven en de cultuur van de Zuidzee vast te leggen onderstreepte.
Een Kunstenaar Tegen de Stroom In
De Controverse Rondom Plagiaat en Erkenning
Net als andere populaire kunstenaars van zijn tijd, zoals Tretchikoff en Margaret Keane, werd Leeteg nooit volledig geaccepteerd door het gevestigde kunstestablishment. Deze afwijzing kwam deels voort uit zijn keuze voor een 'onconventioneel' medium als zwart fluweel, dat vaak werd gezien als een ambachtelijk materiaal in plaats van een medium voor 'fijne kunst'. Leeteg moest zelfs vechten om zijn schilderijen als 'fijne kunst' de VS in te krijgen, in plaats van als 'handwerk', wat een veel hoger invoerrecht met zich meebracht. Dit toont de diepgewortelde vooroordelen aan die bestonden tegen zijn stijl en techniek.
Een andere belangrijke bron van controverse waren de plagiaatgeschillen. Van zijn acht meest populaire onderwerpen waren er zeven gekopieerd van foto's van andere mannen. In die tijd moest auteursrecht geregistreerd zijn om beschermd te worden, en weinig fotografen namen de moeite en kosten om hun werk bij het auteursrechtbureau in te dienen. Een van de onderwerpen die wel beschermd was, was het beroemde schilderij "Hoofd van Christus" van Warner Sallman. Leeteg werd gedwongen te stoppen met het publiekelijk schilderen van deze kopieën, maar bleef dit clandestien op verzoek doen. Deze praktijken, hoewel gangbaar in die tijd, droegen bij aan de reputatie van Leeteg als een buitenstaander die de regels van de kunstwereld niet volgde, of op zijn minst omzeilde.
Leeteg's Visie op Zijn Eigen Werk
Leeteg's eigen houding ten opzichte van zijn kunst en de kunstwereld was complex en vaak paradoxaal. Zijn eerder genoemde uitspraak over kroegen en musea illustreert zijn afstandelijke kijk op de elitestatus die de kunstwereld zichzelf toekende. Hij leek niet te streven naar academische erkenning, maar eerder naar het creëren van werken die een emotionele reactie opriepen bij het gewone publiek. Hij wilde schoonheid creëren, los van de theoretische concepten die de moderne kunst definieerden. Dit maakte hem populair bij het grote publiek, maar vervreemdde hem verder van de critici en curatoren die zijn werk afdeden als "kitsch" of "decoratie".
Het Persoonlijke Leven van Edgar Leeteg
Een Glimp in Zijn Karakter
Foto's van Leeteg zijn zeldzaam, maar James Michener, die hem persoonlijk kende, gaf een levendige beschrijving van zijn uiterlijk: "kort, niet meer dan vijf voet drie, met een rond gezicht en spaarzaam zwart haar. De mond is breed, de onderkaak steekt licht naar voren, de neus is groot. Zijn ogen zijn staalblauw." Michener vermeldde ook dat Leeteg leed aan olifantsziekte (elephantiasis), een aandoening die destijds werd bestreden met het medicijn Hetrazan. Deze fysieke kwaal, samen met zijn ruige verleden en onconventionele levensstijl, droeg bij aan het imago van een enigmatische figuur.
Familie en Vriendschappen
Leeteg had drie kinderen: een dochter en een zoon, Laverne en Edgar Jr., bij Jackie Cadousteau, en een zoon, William, bij Stella Ebb. Hoewel de details over zijn familieleven schaars zijn in de publieke verslagen, bracht hij zijn laatste jaren in Frans-Polynesië door met zijn moeder Bertha, die hij vanuit de VS had laten overkomen toen hij voldoende middelen had. Dit toont een zekere mate van loyaliteit en zorg voor zijn familie.
Hij was een vaste bezoeker van Tahiti's beroemde bar Quinn's Tahitian Hut, een ontmoetingsplaats voor zowel de lokale bevolking als expats. Hierdoor kwam hij in contact met verschillende interessante figuren, waaronder James Norman Hall, de co-auteur van "Mutiny on the Bounty", die in Papeete woonde en een vriend van Leeteg werd. Deze vriendschappen boden hem waarschijnlijk een intellectuele en sociale uitlaatklep buiten de kunstwereld die hem zo vaak afwees.
Een Tragisch Einde en Blijvende Nalatenschap
Edgar Leeteg's leven kwam abrupt en tragisch ten einde in 1953. Op 49-jarige leeftijd kwam hij om het leven bij een motorongeluk in Papeete, na een feest in het Les Tropiques resort. Vlak voor zijn dood leed hij aan een geslachtsziekte die resistent was tegen alle tot dan toe ontdekte antibiotica. Een Franse vrouw die in Punaauia woonde, meldde dat een goede vriend van Leeteg deze informatie aan de eilandbewoners had vrijgegeven, met het advies dat hun vrouwen uit zijn buurt moesten blijven. Deze details werpen een schaduw over zijn laatste dagen en benadrukken de complexiteit van zijn leven.
Hij werd aanvankelijk begraven in Papeete in de familiecrypte van zijn Amerikaanse vriend Lew Hirshon. Zijn moeder Bertha was te ziek om van Moorea naar Tahiti te reizen voor de begrafenis. Later werd zijn lichaam verplaatst naar een kleine begraafplaats ten oosten van Papeete, waar ook Jackie en zijn moeder werden begraven.
Na zijn dood steeg de waarde van Leeteg's schilderijen aanzienlijk, tot wel 20.000 dollar in de vroege jaren zestig. Echter, de waarde daalde later aanzienlijk, wat de vluchtige aard van kunsttrends en de strijd om academische acceptatie weerspiegelt. Desondanks heeft Edgar Leeteg tot op de dag van vandaag zijn fervente bewonderaars behouden. Zijn unieke visie en zijn vermogen om de essentie van de Zuidzee vast te leggen op het ongebruikelijke medium van zwart fluweel hebben hem een blijvende nalatenschap bezorgd, ver buiten de grenzen van de traditionele kunstwereld die hem zo vaak negeerde. Hij blijft een fascinerende figuur die de grenzen van kunst en commercie verkende, en wiens werken nog steeds tot de verbeelding spreken.
Veelgestelde Vragen over Edgar Leeteg en Zwart Fluweel
Wie was Edgar Leeteg?
Edgar Leeteg was een Amerikaanse kunstenaar, geboren in 1906, die wereldwijd bekendheid verwierf als de "Black Velvet" kunstenaar. Hij specialiseerde zich in het schilderen van portretten, voornamelijk van Polynesische vrouwen, op zwart fluweel. Zijn werken werden geprezen om hun levendige kleuren, gedetailleerde weergave en sensuele uitstraling. Leeteg bracht het grootste deel van zijn artistieke carrière door in Tahiti en Moorea, Frans-Polynesië, waar hij zijn inspiratie en modellen vond. Hij was een complexe figuur wiens werk, ondanks commercieel succes, vaak werd afgewezen door de gevestigde kunstwereld.
Waarom schilderde Leeteg op zwart fluweel?
Leeteg experimenteerde met verschillende materialen nadat hij zich in Tahiti had gevestigd en worstelde om de kost te verdienen. Hij ontdekte dat zwart fluweel een uniek medium was dat zijn verf een ongekende intensiteit en diepte gaf. Het donkere, matte oppervlak van het fluweel zorgde ervoor dat de kleuren van zijn olieverfschilderijen er bijna lichtgevend uitzagen, waardoor zijn onderwerpen letterlijk "van het doek sprongen". Deze techniek werd zijn handelsmerk en droeg aanzienlijk bij aan de onderscheidende uitstraling van zijn kunst.
Waarom werd Leeteg de 'Amerikaanse Gauguin' genoemd?
De bijnaam 'Amerikaanse Gauguin' werd Leeteg gegeven door zijn agent, Barney Davis, als onderdeel van een marketingstrategie om zijn kunst te promoten. Net als Paul Gauguin, een beroemde Franse postimpressionistische schilder, was Leeteg naar Frans-Polynesië gereisd om daar te leven en te werken, geïnspireerd door de exotische cultuur en de schoonheid van de lokale bevolking. Hoewel Leeteg's stijl en medium aanzienlijk verschilden van die van Gauguin, hielp de vergelijking hem status te geven en de aandacht van een breder publiek te trekken.
Waarom werd Leeteg niet erkend door de kunstwereld?
Leeteg werd door de traditionele kunstwereld grotendeels genegeerd of afgewezen om verschillende redenen. Ten eerste werd zijn keuze voor zwart fluweel vaak gezien als een "ambachtelijk" medium in plaats van een geschikt materiaal voor "fijne kunst". Ten tweede waren er controverses rondom plagiaat, aangezien hij veel van zijn populaire onderwerpen baseerde op bestaande foto's van anderen. Tot slot paste zijn commerciële succes en zijn eigen nonchalante houding ten opzichte van de "kunst" status van zijn werk niet binnen de elitaire perceptie van de kunstwereld van die tijd. Ondanks zijn populariteit en de hoge prijzen die zijn werken behaalden, bleef hij een buitenstaander.
Wat is de waarde van een Leeteg-schilderij vandaag?
De waarde van Leeteg's schilderijen fluctueerde aanzienlijk na zijn dood. In de vroege jaren zestig stegen zijn werken in waarde tot wel 20.000 dollar. Echter, in de decennia daarna daalde de waarde van zijn schilderijen aanzienlijk. Hoewel ze niet de torenhoge prijzen van 'geaccepteerde' kunstenaars bereiken, hebben Leeteg's werken nog steeds een aanzienlijke culturele en verzamelaarswaarde en behoudt hij een toegewijde schare bewonderaars. De exacte waarde hangt af van factoren zoals de grootte, het onderwerp, de conditie en de herkomst van het specifieke schilderij.
Als je andere artikelen wilt lezen die lijken op Edgar Leeteg: De Meester van Zwart Fluweel, kun je de categorie Verf bezoeken.