Veilig Schilderen: De Minst Toxische Olieverfverven

Als kunstenaars besteden we talloze uren in onze studio's, omringd door verf, mediums en oplosmiddelen. Velen van ons gebruiken traditionele producten zoals Liquin, Maroger, Venetiaanse Terpentijn, Gamsol of Oleogel. Maar wat als we onze studio's volledig gifvrij willen maken, zowel voor onze persoonlijke gezondheid als voor de duurzaamheid van onze kunstwerken? Is het überhaupt noodzakelijk om mediums te gebruiken? En hoe creëren we die prachtige, vloeiende eerste lagen, zoals Richard Schmid dat deed, zonder vluchtige stoffen te gebruiken?

Vandaag duiken we dieper in deze vragen. We bespreken de beste praktijken voor het gebruik van olieverfmediums en oplosmiddelen, en onthullen welke opties de veiligste keuze zijn voor jou en je creaties. Bereid je voor op een frisse blik op je schilderpraktijk!

De Gevaren van Traditionele Olieverfmediums en Oplosmiddelen

Laten we meteen met de deur in huis vallen: mijn belangrijkste aanbeveling is om zoveel mogelijk verf rechtstreeks uit de tube te gebruiken. Als je toch een medium nodig hebt om de vloeibaarheid van je verf te verbeteren, kies dan voor lijnolie of walnootolie, of een ander oplosmiddelvrij medium. Gebruik altijd hoogwaardige verf – vermijd studieverf. En met alle mediums geldt: gebruik ze spaarzaam!

Probeer mediums en oplosmiddelen zoveel mogelijk te vermijden. En mocht je het absoluut noodzakelijk vinden om iets als Gamsol mineraalspiritus te gebruiken, doe dit dan in zeer kleine hoeveelheden. De reden hiervoor ligt in de aard van veel van deze producten. Hoewel olieverf op zich een verrassend niet-toxische bezigheid is – zolang je de verf niet eet, spuit of schuurt, hoef je je geen zorgen te maken over de toxiciteit van de verf zelf. Zware metalen en pigmenten in olieverf worden niet door je huid opgenomen. Als je niet allergisch bent voor oliën zoals lijnolie, walnootolie of papaverolie, zal olieverf je geen kwaad doen. Er zijn geen dampen of VOS (Vluchtige Organische Stoffen) die vrijkomen. Zelfs in een afgesloten studio is er niets inherent schadelijks aan olieverf.

Het probleem ontstaat bij de oplosmiddelen en mediums die veel kunstenaars gebruiken. Deze kunnen schadelijke dampen in de lucht lekken en sommige kunnen zelfs via je huid worden opgenomen, wat een risico vormt voor je gezondheid. Het is cruciaal om het verschil te begrijpen tussen de verf zelf en de additieven die vaak worden gebruikt.

Veilige en Niet-Toxische Mediums voor Olieverf

Gelukkig zijn er uitstekende, veilige alternatieven beschikbaar voor de kunstenaar die een gifvrije studio nastreeft. De beste niet-toxische mediums die ik ken, zijn de oliën zelf: lijnolie, walnootolie of papaverolie. De keuze hangt af van het specifieke effect dat je wilt bereiken. Saffloerolie en zonnebloemolie zijn ook bruikbaar, maar deze drogen over het algemeen niet tot een even harde en stevige verffilm.

Het is belangrijk om oliën spaarzaam te gebruiken, zodat de verf niet te 'vet' wordt, vooral in de onderste lagen van je schilderij. Waarom? Als de bovenste laag sneller droogt dan de onderste laag, kan de onderste laag de bovenste laag doen uitrekken en vervolgens samentrekken, wat rimpeling en de mogelijkheid van barsten veroorzaakt. Dit staat bekend als het principe van 'vet over mager'. Het vergelingseffect dat in olieverven wordt waargenomen, komt ook van het oliebindmiddel – meer olie betekent vaak meer vergeling. Daarom moeten glacis, die veel olie bevatten, indien mogelijk tot de laatste stadia van het schilderij worden bewaard. Uiteraard zijn de meeste problemen die gepaard gaan met overtollige olie in de vroege stadia niet van toepassing bij 'Alla Prima' (nat-in-nat) schilderen, omdat alle lagen gelijktijdig drogen.

Als je wilt experimenteren met andere 'veilige' mediums, let dan op producten die geen petroleumdestillaten bevatten. Mineraalspiritus is een petroleumdestillaat dat vaak in mediums wordt gebruikt en dat je wilt vermijden.

Oleogel: Een Veilig Alternatief

Oleogel is een van de weinige mediums die ik heb gevonden die volledig niet-toxisch is (eet het uiteraard niet). Het bevat geen drogers zoals alkydmediums (hoewel er wel een alkydversie van bestaat). Alkyds maken de verffilm sterker, maar er wordt ook gedacht dat ze deze brozer maken, wat in de toekomst mogelijk overmatige barsten kan veroorzaken. Toen ik met George van Natural Pigments sprak, vertelde hij me dat Oleogel de eigenschappen van olieverf niet verandert. De penseelstreek blijft hetzelfde. Het kan de verf transparanter maken zonder de verf te verdunnen – dit vermijdt de beperkingen van alleen oliegebruik, aangezien de silica extra sterkte toevoegt. De dichtheid van de verf kan worden verdund of dik blijven, afhankelijk van hoeveel je de verf bewerkt, omdat het thixotroop is. Denk aan zand op het strand: het blijft stevig om op te lopen tenzij je het beweegt en vloeibaarder maakt door water naar de oppervlakte te brengen. Dit thixotrope karakter maakt het bruikbaar voor zowel dunne glacis als dikke impasto.

Vermijd Deze Mediums en Oplosmiddelen: De Toxische Opties

Helaas zijn veel van de 'traditionele' of 'moderne' mediums en oplosmiddelen die door kunstenaars worden gebruikt, verre van veilig. Het is essentieel om te weten welke je moet vermijden om je gezondheid en de levensduur van je kunstwerken te beschermen.

Terpentijn en Harsmediums (Oude Meesters?)

Terpentijn werd honderden jaren gebruikt. Het is geen petroleumproduct zoals mineraalspiritus; het komt van boomhars (balsem of sap). Er zijn twee algemene soorten terpentijn die in olieverf worden gebruikt: het geraffineerde terpentijnoplosmiddel en de ongeraffineerde balsem (zoals Lariks Venetiaanse Terpentijn). Het oplosmiddel is zeer toxisch. Het verspreidt aromatische dampen (koolwaterstoffen) die extreem schadelijk zijn, en het kan via de huid worden opgenomen, waarbij zware metalen uit verven mee in je lichaam terechtkomen. Gebruik geen mediums die terpentijn vereisen! Terpentijn verzwakt de verffilm en schaadt onze gezondheid.

Lariks Terpentijn (of equivalent) is dik en niet geraffineerd, maar de meeste bevatten wel wat geraffineerde terpentijn. Harsmediums van bomen kunnen het beste worden vermeden, tenzij je een kritieke techniek gebruikt die het absoluut vereist. Lariks terpentijn, Canadese Balsem, Venetiaanse Terpentijn, Dammar en elke andere zachte (of harde) hars verzwakt de verffilm vergeleken met olieverf rechtstreeks uit de tube.

Maroger Medium en Spijkolie

Maroger medium is een favoriet van kunstlegendes David Leffel en Sherrie McGraw. Als zij Jacques Maroger's Rubens, Italiaanse of Venetiaanse Mediums gebruiken, dan bevatten deze waarschijnlijk een mengsel van mastiek, lijnolie, loodhoudende olie (zwarte olie), terpentijn en was – absoluut toxisch en niet goed voor de sterkte van de olieverffilm. Bovendien hebben restauratoren geen bewijs gevonden dat Rubens Maroger- of Megilp-mediums gebruikte. Zijn schilderijen tonen bewijs van het tegenovergestelde scenario: de olieverffilm zonder die mediums is veel sterker en oplosmiddelbestendiger vergeleken met die van kunstenaars zoals Turner, die mediums zoals Megilp gebruikten.

Spijkolie (lavendelolie) wordt ook niet aanbevolen. Het wordt gebruikt als schilderoplosmiddel of medium, vergelijkbaar met terpentijn of mineraalspiritus. Ik heb het zelf geprobeerd en het veroorzaakte snel een roodheid op mijn huid en gaf me hoofdpijn. Ik heb ook gelezen dat het de verffilm verzwakt vergeleken met pure verf.

Moderne Mediums en Oplosmiddelen: Niet Zonder Risico

Mediums en oplosmiddelen worden gebruikt om meer glans of juist minder glans (mat) toe te voegen, verf te verdunnen of impasto dikte te geven. Ze kunnen een lage viscositeit hebben (vloeibaar als water) en een hoge viscositeit (dik als stroop). Er zijn ook gels die helpen verf te verlengen of luminositeit toe te voegen, terwijl de penseeltextuur behouden blijft. Laten we enkele daarvan bespreken.

Gamsol: Het 'Minst Toxische' Mineraalspiritus

Gamsol is het minst toxische mineraalspiritus dat ik ken. Ze hebben bijna 100% van de aromatische koolwaterstoffen verwijderd, wat het meest schadelijke deel van oplosmiddelen is. Het veroorzaakt echter nog steeds problemen bij sommige kunstenaars en verspreidt dampen (hoewel de dampen alleen schadelijk lijken te zijn voor mensen met extreme gevoeligheid voor chemische dampen). Zoals met alles op deze aarde, zijn sommige kunstenaars gevoeliger dan anderen. Als je merkt dat je niet zonder kunt, zorg dan voor goede ventilatie in je studio of gebruik het voornamelijk buiten.

Alkyds (Liquin, Galkyd, etc.)

Alkyds zijn over het algemeen sneldrogende mediums. De meeste zijn tot op zekere hoogte toxisch (ik ken er geen die dat niet zijn). Enkele van de meest toonaangevende alkydmediums zijn Winsor en Newton Liquin, Gamblin Galkyd, Gamblin Solvent Free Gel en M Graham Walnut Alkyd. Alkyds kunnen worden gebruikt als medium tijdens Alla Prima (nat-in-nat) schilderen, maar ook voor glacis. Ik houd er niet van omdat ze over het algemeen plakkerig zijn – ik geef de voorkeur aan de soepelere vloei van pure olieverf. De langetermijneffecten op schilderijen zijn niet bekend, aangezien ze pas sinds de jaren '60 op grote schaal worden gebruikt. Sommige onderzoeken suggereren dat alkyds de verffilm sterker maken, maar ook potentieel gevoeliger voor barsten.

Alkyds mogen nooit worden gebruikt voor het vernissen van een schilderij, omdat ze niet gemakkelijk (of helemaal niet) kunnen worden verwijderd voor reinigingsdoeleinden – wat juist de reden is voor vernis.

Liquin Specifiek

Je hoort misschien kunstenaars praten over Liquin als een niet-toxisch medium – maar het is niet niet-toxisch. Het is gemaakt met petroleumdestillaten. Nu, sommigen worden misschien helemaal niet beïnvloed door Liquin. Voor anderen heb ik echter gelezen dat consistent gebruik gedurende meerdere jaren long- en huidproblemen veroorzaakte, zodanig dat ze leden wanneer ze Liquin gebruikten en de problemen stopten toen ze ermee ophielden. Als je Liquin hebt gebruikt en er dol op bent, volg dan wat jij het beste vindt voor je kunst. Mijn aanbeveling blijft staan: gebruik het spaarzaam. Het zal de verffilm niet langer doen meegaan – de verf is beter zonder (waarschijnlijk – niet genoeg studies om het zeker te weten). Maar voor sommige kunstenaars zijn ze dol op de effecten die ze ermee bereiken (het veroorzaakt een satijnglans, waardoor de typische olieverfluminositeit enigszins wordt ontdaan, vandaar dat ik het in de jaren '90 maar kort heb gebruikt).

Algemene Aanbevelingen voor een Veilige Schilderstudio

Een veilige schilderstudio begint met bewuste keuzes. Hier zijn enkele algemene aanbevelingen om je te helpen:

• Lees etiketten: Neem altijd de tijd om de etiketten van je materialen te lezen. Zoek naar waarschuwingen en ingrediëntenlijsten.
• Ventilatie is cruciaal: Zelfs met de minst toxische producten is goede ventilatie altijd een goed idee. Open ramen, gebruik ventilatoren of werk buiten indien mogelijk.
• Gebruik bescherming: Draag handschoenen als je gevoelig bent of als je met potentieel irriterende stoffen werkt. Zorg dat je geen verf of mediums op je huid krijgt.
• Minimaliseer gebruik: Vraag jezelf af of je een medium echt nodig hebt voor het gewenste effect. Vaak kan pure olieverf al veel bereiken.
• Ruim netjes op: Reinig penselen en gereedschap op een manier die de verspreiding van chemicaliën minimaliseert. Gebruik bijvoorbeeld een afgesloten potje voor het reinigen van penselen met mineraalspiritus, en laat de dampen niet onnodig ontsnappen.

Vergelijking van Mediums en Oplosmiddelen

Veelgestelde Vragen (FAQ)

Is olieverf op zichzelf giftig?

Nee, olieverf op zichzelf is over het algemeen niet giftig. De pigmenten en oliën worden niet door de huid opgenomen en geven geen schadelijke dampen af. De problemen ontstaan meestal door de oplosmiddelen en mediums die erbij worden gebruikt.

Welke mediums zijn het veiligst om te gebruiken met olieverf?

Pure plantaardige oliën zoals lijnolie, walnootolie en papaverolie zijn de veiligste opties. Oleogel wordt ook sterk aanbevolen als een niet-toxisch, veelzijdig medium.

Moet ik oplosmiddelen gebruiken om mijn penselen te reinigen?

Niet per se. Je kunt penselen reinigen met een plantaardige olie (zoals lijnolie of zonnebloemolie) en vervolgens afvegen met een doek, waarna je ze met water en zeep wast. Dit is een volledig oplosmiddelvrije methode.

Waarom wordt terpentijn als gevaarlijk beschouwd?

Terpentijn geeft schadelijke aromatische dampen af die gezondheidsproblemen kunnen veroorzaken, zoals hoofdpijn, duizeligheid en irritatie van de luchtwegen. Het kan ook via de huid worden opgenomen en de verffilm op de lange termijn verzwakken.

Zijn 'snelle drogers' zoals alkyds veilig?

Alkyds zijn over het algemeen toxisch omdat ze petroleumdestillaten bevatten. Hoewel ze sneldrogend zijn en de verffilm sterker kunnen maken, zijn de langetermijneffecten op de duurzaamheid van schilderijen nog niet volledig bekend en kunnen ze de verffilm brozer maken.

Kan ik 'Alla Prima' (nat-in-nat) schilderen zonder mediums?

Absoluut! Bij Alla Prima-schilderen worden de lagen nat over nat aangebracht, wat de noodzaak voor veel mediums om de droogtijd te controleren vermindert. Je kunt pure verf gebruiken of een minimale hoeveelheid veilige olie om de vloeibaarheid aan te passen.

Conclusie

De reis naar een veilige en duurzame schilderpraktijk begint met kennis en bewuste keuzes. Hoewel olieverf zelf een prachtig en grotendeels veilig medium is, liggen de risico's vaak in de additieven die we eraan toevoegen. Door de gevaren van traditionele oplosmiddelen en mediums te begrijpen en te kiezen voor niet-toxische alternatieven, bescherm je niet alleen je eigen gezondheid, maar zorg je ook voor de integriteit en levensduur van je kunstwerken.

Als je een medium gaat gebruiken, lijken alkyds (voor zover we nu weten) waarschijnlijk het minst schadelijk voor de verffilm vergeleken met zachte en harde harsmediums zoals Damar. Echter, Oleogel lijkt de beste optie te bieden voor het toevoegen van vloeibaarheid aan verf voor vroege wassingen, het behouden van de glans en penseelstreekvoordelen van olieverf, en het is bovendien niet toxisch. Zoals met alle mediums, gebruik het spaarzaam.

Kies bewust, schilder veilig, en laat je creativiteit de vrije loop zonder compromissen!

Als je andere artikelen wilt lezen die lijken op Veilig Schilderen: De Minst Toxische Olieverfverven, kun je de categorie Verf bezoeken.