Het Schilderen van Iconen: Een Oude Kunstvorm Ontrafeld

Iconen zijn veel meer dan alleen afbeeldingen; ze zijn vensters naar het heilige, draagbare beelden die diep geworteld zijn in de Orthodoxe christelijke traditie. Al sinds de vroege christelijke tijdperken in het Byzantijnse Rijk, en later in Oost-Europa en Rusland, dat uitgroeide tot de grootste producent van iconen, worden deze venerabele objecten gemaakt en gebruikt. Volgens de legende zou Jezus Christus zelf de eerste icoon op wonderbaarlijke wijze hebben voortgebracht – het zelfportret 'Niet Gemaakt door Handen'. Ook wordt beweerd dat Sint Lucas de Apostel de eerste icoonschilder was, die een portret van de Maagd Maria vanuit het leven creëerde. Hoewel het origineel verloren is gegaan, zijn vele bestaande iconen er kopieën van. Er bestaan letterlijk miljoenen iconen, en hun productie gaat vandaag de dag nog steeds onverminderd door, wat hun immense betekenis voor Orthodoxe christenen onderstreept.

De Essentie van een Icoon en de Rol van de Schildervakman

De iconografie is een kunstvorm die een diepgaande spirituele dimensie omvat. Een icoon is geen creatie in de westerse zin van het woord, waar de kunstenaar zijn eigen expressie centraal stelt. Integendeel, de iconenschilder wordt gezien als iemand die een reeds bestaand, goddelijk beeld openbaart. Dit vereist van de schilder een diepe vroomheid en toewijding, waarbij de traditionele methoden en composities strikt worden gevolgd, zonder ruimte voor persoonlijke grillen. De schilder is een kanaal, geen schepper. Dit onderscheidt de iconografie fundamenteel van veel westerse kunst sinds de Renaissance, waarbij zelfs picturale middelen zoals 'omgekeerd perspectief' worden toegepast. Bij omgekeerd perspectief ligt het verdwijnpunt niet in de verte op het doek, maar in de ruimte van de waarnemer zelf, waardoor de kijker als het ware in de icoon wordt getrokken en deel wordt van het goddelijke.

Ondanks dat iconen voor ons soms stijf en gestileerd kunnen lijken, getuigt hun helderheid van een klassieke erfenis. Veel iconen, zelfs de meest vereerde, zijn vaak in slechte staat en werden in het verleden veelvuldig overgeschilderd wanneer hun conditie verslechterde. Dit resulteerde in oude en beroemde iconen met meerdere lagen nieuwe verf over de vuile, oorspronkelijke lagen heen.

Materialen en Voorbereiding: De Basis van een Icoon

Het proces van het schilderen van een icoon begint met de zorgvuldige selectie en voorbereiding van het houten paneel, dat de ziel van de icoon zal dragen. Voor de beste kwaliteit wordt vaak goed gedroogd kalkhout of cipressenhout gebruikt, hoewel voor goedkopere exemplaren ook dennenhout wordt toegepast. Deze houten panelen worden vaak voorzien van zwaluwstaartvormige latten aan de achterzijde. Deze latten zijn cruciaal; ze voorkomen kromtrekken en maken expansie en contractie mogelijk als gevolg van veranderingen in luchtvochtigheid gedurende het jaar, een bijzonder belangrijk aspect in regio's met grote temperatuur- en vochtigheidsverschillen, zoals Rusland. Opmerkelijk is dat de meeste iconen naar het geschilderde oppervlak toe convex zijn, een natuurlijk gevolg van het drogen en samentrekken van de onbeschilderde achterkant van de icoon.

De voorbereiding van het oppervlak is een nauwgezet proces. Eerst wordt een lichte verdieping in het midden van het paneel gemaakt, waardoor een verhoogde rand of lijst ontstaat die een integraal onderdeel is van de icoon. Hierna wordt een laag dierlijke lijm aangebracht, gevolgd door linnen. Dit linnen dient als een belangrijke bindende laag voor de volgende stap: het aanbrengen van de gesso. Gesso is een mengsel van opgewarmde dierlijke lijm en een fijn wit poeder, tegenwoordig meestal krijtpoeder. Vroeger werden ook alternatieven zoals albastpoeder en een inerte vorm van gipspleister gebruikt. Tot wel vijftien lagen van deze warme, vloeibare gesso worden zorgvuldig aangebracht. Eenmaal droog wordt het oppervlak extreem glad gemaakt door te schrapen of te schuren, wat essentieel is voor de daaropvolgende schilderlagen.

Het Gebruik van Verf: Van Encaustic tot Ei-tempera

De keuze van verfmedium is door de eeuwen heen geëvolueerd. Vroege iconen werden geschilderd met encaustic, een techniek waarbij hete was als bindmiddel voor de pigmenten diende. Sinds de achtste eeuw zijn de meeste iconen echter geschilderd met ei-tempera, waarbij eigeel als medium wordt gebruikt om de pigmenten te dragen. Dit medium geeft de kleuren een unieke helderheid en duurzaamheid.

De pigmenten zelf zijn vaak afkomstig uit natuurlijke bronnen. De meest voorkomende pigmenten zijn aarde-pigmenten, zoals okers, ombers en sienna's, die een rijk palet aan bruin- en geeltinten bieden. Voor helderdere kleuren worden vaak stenen gebruikt, waarvan lapis lazuli, azuriet en malachiet de bekendste zijn. Zwart wordt traditioneel verkregen uit verbrand bot (of vroeger ivoor), hout of lampenzwart. Naast natuurlijke pigmenten zijn er al sinds de oudheid kunstmatige pigmenten vervaardigd, zoals Spaans groen (een groen gemaakt van zuur en koper), loodwit, vermiljoen (een briljant rood, kwiksulfiet) en Egyptisch blauw. Organische pigmenten, gemaakt van planten, zijn over het algemeen niet permanent genoeg voor iconen en worden daarom vermeden.

De Kunst van het Vergulden

Als bladgoud wordt toegepast, wat vaak het geval is om de goddelijke lichtheid en hemelse sfeer weer te geven, gebeurt dit meestal in een vroeg stadium, voordat de verf wordt aangebracht. Het goud wordt over het algemeen alleen aangebracht op gebieden die niet beschilderd zullen worden. Er zijn twee belangrijke methoden voor het vergulden:

• Olievergulden: Een eenvoudigere methode waarbij een lijm genaamd 'goudmaat' (gold size) wordt opgeborsteld. Wanneer de lijm halfhard is, wordt het bladgoud aangebracht.
• Watervergulden: Een complexere methode die een gepolijst, glanzend resultaat mogelijk maakt. Hierbij worden eerst enkele lagen klei, genaamd 'bole', gemengd met dierlijke lijm, aangebracht en zeer glad geschuurd. Vervolgens wordt dit oppervlak, sectie voor sectie, nat gemaakt met water, en wordt het bladgoud aangebracht. Wanneer de bole gedeeltelijk is gedroogd maar nog enigszins zacht is, wordt een gladde steen, meestal agaat, gebruikt om het goud te polijsten of te 'bruneren', wat een schitterende glans oplevert.

De Schildermethode: Schilderen met Licht

Na het vergulden begint het eigenlijke schilderproces. De iconenschilder werkt op een zeer specifieke manier, die afwijkt van de naturalistische schilderkunst. Over het algemeen worden de donkerste tinten als eerste aangebracht. Daaroverheen worden vervolgens steeds lichtere en kleinere gebieden met accenten geschilderd. Op deze manier schildert de iconograaf niet met schaduw (zoals in veel naturalistische schilderkunst), maar met licht. Het is alsof de iconograaf begint met duisternis en dood, en eindigt met licht en opstanding, wat de theologische betekenis van de icoon onderstreept.

De Diepe Betekenis van Inscripties

Inscripties zijn een integraal en cruciaal onderdeel van iconen. Er bestaat een nauwe band tussen iconen en liturgie, waarbij gebedsteksten of hymnen regelmatig als inscripties op de iconen voorkomen. Ook de randen van iconen kunnen inscripties bevatten, vaak om een afbeelding te verduidelijken of voor educatieve doeleinden. Soms zijn de letters zelfs in de vorm van een kruis geschreven om de zegenende kracht van een icoon te versterken. Door de belettering worden iconen als het ware documenten, die een boodschap en context overbrengen.

De geschiedenis van inscripties is rijk en gevarieerd. Opmerkelijk is dat oude Russische iconen Griekse opschriften bevatten, terwijl Russische iconen uit latere tijden voorzien zijn van Kerk-Slavische inscripties. Ook de lettervormen varieerden sterk door de tijd heen: van heel simpele karakters in de 12e eeuw tot meer massieve, monumentale letters in de 14e eeuw, en heel verfijnde, cursieve letters in de 15e en 16e eeuw.

Specifieke inscripties zijn essentieel voor de identificatie en betekenis van iconen:

• Iconen van Christus zijn altijd voorzien van de inscriptie: IC XC, of IS XS, wat een afkorting is van I(HCOY)C (= Jezus) X(PICTO)C (= Christus). In de nimbus van Christus staan de letters: HO OO N of 'O ω Ν, wat betekent: Hij die Is, De Zijnde.
• Iconen van de Moeder Gods bevatten altijd de inscriptie: ΜΡ θΥ, of MHP θΥ, een afkorting van M(HTH)R (= Moeder) θ(EO)Y (= Gods).

Het ontcijferen van inscripties is, mede door alle afkortingen, lang niet altijd eenvoudig. Er is niet veel literatuur specifiek over inscripties op iconen te vinden, hoewel sommige boeken over iconen wel de inscripties en hun betekenis opnemen, zoals het werk van S. Koopman en M. Caan, 'Iconen; apostelen, evangelisten, profeten en heiligen; tekst en naamverklaringen van 250 heiligen, kleurvoorbeelden en tekeningen'.

Soorten Iconen

Binnen de iconografie worden twee hoofdtypes onderscheiden: het lijnicoon en het vlakicoon. Hoewel de precieze kenmerken van elk type in de gegeven informatie niet verder worden uitgediept, duiden de namen op een verschil in de manier waarop de afbeelding wordt gestructureerd en de diepte wordt gesuggereerd. Het lijnicoon zou zich kunnen richten op contouren en schematische weergave, terwijl het vlakicoon wellicht meer nadruk legt op egale kleurvlakken en symbolische vlakverdeling.

De Afwerking en Zegening

De laatste stap in het proces van het maken van een icoon is het schrijven van de naam van de heilige of het onderwerp van de icoon. Na voltooiing wordt de icoon gezegend door een priester, waarna deze kan worden vereerd. Ongeveer een jaar na het schilderen is het werk klaar voor de definitieve vernislaag. Traditionele vernissen zijn boomharsen zoals mastiek of dammar, of lijnolie gemengd met een droogmiddel (siccatief). Deze laag beschermt de verf en verdiept de kleuren, waardoor de icoon zijn stralende uitstraling krijgt.

Veelgestelde Vragen over Iconen

Wat is een icoon en wat is de historische achtergrond?

Een icoon is een draagbaar religieus beeld, geschilderd op hout, dat wordt vereerd door Orthodoxe christenen. De traditie ontstond in de vroege christelijke tijdperken in het Byzantijnse Rijk en verspreidde zich naar Oost-Europa en Rusland. Iconen worden beschouwd als vensters naar het goddelijke en zijn diep verankerd in de liturgische praktijk. Ze zijn geen louter artistieke creaties, maar openbaringen van reeds bestaande heilige beelden.

Welke soorten verf worden gebruikt om iconen te schilderen?

Vroege iconen werden geschilderd met encaustic (hete was). Sinds de 8e eeuw wordt echter voornamelijk ei-tempera gebruikt, waarbij eigeel dient als bindmiddel voor de pigmenten. De pigmenten zelf zijn vaak afkomstig van natuurlijke bronnen zoals aarde-pigmenten (okers, umbers), minerale stenen (lapis lazuli, azuriet) en verbrande materialen voor zwart (bot, hout). Kunstmatige pigmenten zoals vermiljoen worden ook gebruikt, terwijl organische pigmenten (van planten) vermeden worden vanwege hun beperkte duurzaamheid.

Wat is de betekenis van inscripties op iconen?

Inscripties zijn essentieel voor de betekenis en functie van iconen. Ze bevatten vaak liturgische teksten, hymnen, of verklaringen om de afbeelding te verduidelijken en educatieve doeleinden te dienen. Ze maken van iconen als het ware 'documenten'. Specifieke afkortingen zoals IC XC voor Jezus Christus en ΜΡ θΥ voor de Moeder Gods zijn standaard. De taal en lettervormen van inscripties zijn door de eeuwen heen geëvolueerd, van Grieks naar Kerk-Slavisch en van eenvoudige naar complexe, cursieve stijlen.

Zijn er verschillende soorten iconen?

Ja, er worden twee hoofdtypen iconen onderscheiden: het lijnicoon en het vlakicoon. De exacte kenmerken van deze typen worden niet verder gespecificeerd, maar de benamingen suggereren verschillende benaderingen in de compositie en weergave van de afbeelding.

Wat zijn de belangrijkste stappen in het schilderproces van een icoon?

Het proces begint met de voorbereiding van een houten paneel, inclusief het aanbrengen van dierlijke lijm, linnen en meerdere lagen gesso voor een gladde ondergrond. Vervolgens wordt het ontwerp geschetst of overgetrokken. Indien van toepassing, wordt bladgoud aangebracht via olie- of watervergulden. Daarna volgt het schilderen met ei-tempera, waarbij van donker naar licht gewerkt wordt om 'met licht te schilderen'. De laatste stappen omvatten het schrijven van de naam van de heilige, de zegening door een priester en, na ongeveer een jaar, het aanbrengen van een beschermende vernislaag.

Als je andere artikelen wilt lezen die lijken op Het Schilderen van Iconen: Een Oude Kunstvorm Ontrafeld, kun je de categorie Schilderen bezoeken.